Η άλωση της Κωνσταντινούπολης (29 Μαΐου 1453) και ο σύγχρονος άνθρωπος*

Γράφει ο Δρ Νικόλαος Παύλου – Θεολόγος PostDoc, Ιστορικός ΜΑ

Η άλωση της Κωνσταντινούπολης, στις 29 Μαΐου 1453, ήταν το αποτέλεσμα μιας σειράς διεργασιών που λειτούργησαν καταλυτικά για τη Βυζαντινή αυτοκρατορία και την οδήγησαν στην πτώση της μετά από χίλια περίπου χρόνια συνεχούς ιστορικής παρουσίας.

Τα αίτια της παρακμής

Για να τοποθετηθεί όμως στις σωστές του διαστάσεις το τραγικό γεγονός, απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ανάλυση των αιτίων που οδήγησαν τον βυζαντινό κόσμο στον μαρασμό. Η αυτοκρατορία οδηγήθηκε σταδιακά στην παρακμή, μάλλον μετά τον Βασίλειο Β’ Βουλγαροκτόνο.

Βασικοί παράγοντες ήταν η ασυδοσία των μεγάλων γαιοκτημόνων (των «Δυνατών») και η ολοσχερής εξαφάνιση των μικροκαλλιεργητών, οι οποίοι αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του στρατού. Επιπλέον, η αλόγιστη παραχώρηση εμπορικών προνομίων στους Βενετούς δημιούργησε τεράστιο έλλειμμα στα κρατικά ταμεία. Η σύγχρονη οικονομική ιστοριογραφία επισημαίνει επίσης πώς η συνεχής νομισματική υποτίμηση του βυζαντινού υπερπύρου απονεύρωσε την αγοραστική δύναμη του κράτους. Μετά τις καθοριστικές μάχες στο Μαντζικέρτ (1071) και στο Μυριοκέφαλο (1176), τα τουρκικά φύλα εδραίωσαν την κυριαρχία τους. Έτσι, από τον 11ο αιώνα, το κοινωνικό και οικονομικό προβάδισμα χάνεται και το κέντρο των εξελίξεων μετατοπίζεται στη Δύση.

Η εποχή των Παλαιολόγων: Πνευματική άνθηση και πολιτική κατάρρευση

Η τελευταία δυναστεία, των Παλαιολόγων, ξεκινά το 1261 με την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ Η’. Μέσα στην απόγνωσή τους μπροστά στην οθωμανική απειλή, οι αυτοκράτορες προχώρησαν σε απεγνωσμένες διπλωματικές κινήσεις και αναγκάστηκαν να αποδεχτούν την ένωση των Εκκλησιών τόσο στη Λιόν το 1274 όσο και στη σύνοδο Φερράρας – Φλωρεντίας το 1439, ελπίζοντας μάταια σε ουσιαστική στρατιωτική βοήθεια από τον Πάπα.

Παράλληλα, οι Τούρκοι σφίγγουν τον κλοιό, καταλαμβάνοντας τη Νίκαια, τη Νικομήδεια και εγκαθιστώντας την πρωτεύουσά τους στην Αδριανούπολη , ενώ το 1430 πέφτουν η Θεσσαλονίκη και τα Ιωάννινα. Ωστόσο, οι σύγχρονοι ερευνητές υπογραμμίζουν ένα μοναδικό ιστορικό παράδοξο: παρά την εδαφική συρρίκνωση, αυτή η περίοδος γνωρίζει την «Παλαιολόγεια Αναγέννηση». Η τέχνη, η θεολογία και η μελέτη των αρχαίων κλασικών ανθίζουν (π.χ. στον Μυστρά, όπου το 1449 στέφεται ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ), αφήνοντας μια ανεξίτηλη πνευματική παρακαταθήκη.

Στην Κωνσταντινούπολη: Η άνιση αναμέτρηση

Όταν ο Μωάμεθ Β’ αποφασίζει να δώσει τη χαριστική βολή , η κατάσταση μέσα στην Πόλη είναι τραγική. Μάταια ο Αυτοκράτορας ζητά χρήματα για την επισκευή των τειχών. Ο ανώνυμος του «Βερβερινού Κώδικα» κατακεραυνώνει τους πλούσιους πολίτες που αρνήθηκαν να συνεισφέρουν: «Ω Ρωμαίοι φιλάργυροι… οπού ετραδίρετε την πατρίδα σας… κι εσείς αρνιέστε μεθ’ όρκον πως δεν έχετε και είστε πτωχοί!».

Από τους 60.000-70.000 κατοίκους της Πόλης , οι μάχιμοι ήταν μόλις 7.000. Σε αυτούς προστέθηκαν 200 πολεμιστές υπό τον καρδινάλιο Ισίδωρο και 700 μισθοφόροι υπό τον Ιωάννη Τζουστινιάνι, ο οποίος ορίστηκε Πρωτοστράτορας. Απέναντί τους, ο στρατός του Μωάμεθ ήταν δεκαπενταπλάσιος.

Σύγχρονες στρατιωτικές μελέτες δίνουν τεράστια έμφαση στη χρήση νέων όπλων κατά την πολιορκία. Ο Μωάμεθ διέθετε γύρω στα πενήντα κανόνια, μεταξύ των οποίων και τη «Μπομπάρδα», ένα θηριώδες πυροβόλο όπλο που κατασκεύασε ο Ούγγρος μηχανικός Ουρβανός (Orban), για τη μεταφορά του οποίου χρειάστηκαν 60 βόδια. Το πυροβολικό κατέστρεφε τα χιλιόχρονα τείχη, ενώ το τέχνασμα του Σουλτάνου να μεταφέρει τα πλοία του από την ξηρά (από τον Βόσπορο στον Κεράτιο κόλπο) περιέσφιξε την πόλη. Παρ’ όλα αυτά, ο Κωνσταντίνος αρνείται τη συνθηκολόγηση με την ιστορική του ρήση: «Το δε την πόλιν σοι δούναι, ούτ’ εμόν έστιν… Κοινή γαρ γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν…».

Το τέλος της Μεσαιωνικής εποχής του Ελληνισμού

Την Τρίτη 29 Μαΐου αρχίζει η τελική επίθεση. Ο τραυματισμός του Τζουστινιάνι επιφέρει σύγχυση και η είσοδος των Οθωμανών από την Κερκόπορτα σφραγίζει την έκβαση. Μεμονωμένες ομάδες, όπως αυτή του Μεγάλου Δούκα Λουκά Νοταρά, συνέχισαν να αντιστέκονται. Στην πύλη του Αγίου Ρωμανού, ο τελευταίος αυτοκράτορας πέφτει μαχόμενος. Μαζί του κλείνει η Μεσαιωνική εποχή του Ελληνισμού.

Ο αντίκτυπος στον Σύγχρονο Άνθρωπο

Η Άλωση ίσως φαντάζει ως ένα μακρινό γεγονός σε έναν σύγχρονο άνθρωπο που «διψάει» για το εφήμερο. Όμως, η ανάλυση του σημερινού γίγνεσθαι απαιτεί την κατανόηση αυτών των ιστορικών οροσήμων.

Πέρα από αφετηριακό σημείο για τον νεότερο Ελληνισμό, η 29η Μαΐου 1453 άλλαξε τον παγκόσμιο χάρτη. Με τη διακοπή των εμπορικών δρόμων προς την Ασία, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αναγκάστηκαν να αναζητήσουν νέους θαλάσσιους διαδρόμους, πυροδοτώντας την Εποχή των Ανακαλύψεων. Ταυτόχρονα, η μαζική φυγή Βυζαντινών λογίων προς την ιταλική χερσόνησο μετέφερε χειρόγραφα και γνώσεις της κλασικής αρχαιότητας που τροφοδότησαν δυναμικά την Ευρωπαϊκή Αναγέννηση. Υπό αυτή την έννοια, το τραγικό γεγονός της Πτώσης υπήρξε, καταλύτης για την είσοδο του δυτικού κόσμου στη νεωτερικότητα.

Βιβλιογραφία (κατ’ επιλογή)

Crowley, R. (2005). 1453: The Holy War for Constantinople and the Clash of Islam and the West. Hyperion. (Εξαιρετική, αφηγηματική προσέγγιση της πολιορκίας και της στρατιωτικής τεχνολογίας).
Harris, J. (2010). The End of Byzantium. Yale University Press. (Αναλύει την ύστερη εποχή εστιάζοντας στην πολιτική οπτική και την απομόνωση του Βυζαντίου).
Nicol, D. M. (1993). The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453. Cambridge University Press. (Κλασικό και απόλυτα αξιόπιστο ακαδημαϊκό σύγγραμμα για την περίοδο των Παλαιολόγων).
Philippides, M., & Hanak, W. K. (2011). The Siege and the Fall of Constantinople in 1453: Historiography, Topography, and Military Studies. Ashgate. (Η πιο εξαντλητική σύγχρονη μελέτη πάνω στις πρωτογενείς πηγές, τα τοπογραφικά δεδομένα και την εξέλιξη των μαχών).
Runciman, S. (1965). The Fall of Constantinople 1453. Cambridge University Press. (Το απόλυτο κλασικό έργο στο οποίο βασίζονται γενιές ιστορικών, γραμμένο με βαθιά ενσυναίσθηση για το τέλος της Αυτοκρατορίας).