Γράφει ο Ηλίας Ε. Κουρκούτας, Καθηγητής Ψυχολογίας Παν/μίου Κρήτης
Είναι σημαντικό να αναφερθεί κανείς στην «αόρατη» πραγματικότητα της εφηβείας, όπου ένα μεγάλο μέρος των παιδιών και εφήβων βιώνει άγχη, ματαιώσεις, ενοχές, φόβους και συναισθηματική πίεση, που συχνά, πέρα από τα επιμερους οικογενειακά θέματα, συνδέεται με το εκπαιδευτικό σύστημα, χωρίς αυτό να είναι πάντοτε ορατό στους ενήλικες ή να εκφράζεται με σαφή τρόπο.
Από το 2021 έως το 2025 διαπιστώνεται αύξηση 31,6% στο σύνολο των περιστατικών αυτοκτονικών ιδεών και τάσεων αυτοτραυματικής συμπεριφοράς παιδιών και εφήβων, με βάση επίσημα στοιχεία ερευνών. Πολλές από αυτές τις μικρο-απόπειρες δεν καταγράφονται.
Δυστυχώς, αναμενόμενη είναι και η υπερεκπροσώπηση των κοριτσιών. Τα κορίτσια συχνότερα στρέφουν την επιθετικότητα ενάντια στον εαυτό τους. Επιθετικότητα που συνδέεται με αρνητικά συναισθήματα ματαίωσης, στενοχώριας, θλίψης, βαθιάς ενοχής ότι στενοχωρούν, απογοητεύουν ή δεν «στέκονται στο ύψος» των προσδοκιών των αγαπημένων τους προσώπων, αλλά και με θυμό και οργή απέναντι σε πρόσωπα και καταστάσεις της ζωής τους.
Αντίθετα, τα αγόρια — όχι ότι δεν βιώνουν στρες, καταθλιπτικά συναισθήματα ή ματαιώσεις — έχουν συχνότερα την τάση να εξωτερικεύουν αυτά τα συναισθήματα. Τα εξωτερικεύουν μέσα από ανώριμες «βλακώδεις», διασπαστικές ή και, ανάλογα με την περίπτωση, επιθετικές συμπεριφορές απέναντι στον άλλον, bullying/βία και γενικότερα πρακτικές ταπείνωσης του άλλου, το οποίο διασφαλίζει ένα συναίσθημα δύναμης.
Πρόκειται για έναν μηχανισμό που εμφανίζεται κυρίως στα αγόρια, ενώ η επιθετικότητα ενισχύεται όταν δημιουργείται ομάδα συνομηλίκων, καθώς πιο εύκολα καταλύονται οι άμυνες και οι αναστολές απέναντι σε επιθετικές, εκφοβιστικές ή ακόμη και σαδιστικές συμπεριφορές προς έναν συνομήλικο.
Επίσης, η έννοια και η αίσθηση του θανάτου στην εφηβεία είναι πολύ διαφορετική από εκείνη των ενηλίκων. Συχνά, η μονιμότητα του θανάτου δεν είναι πλήρως κατασταλαγμένη στη συνείδηση των παιδιών-εφήβων, ενώ διάφορες θεωρίες περί ύπαρξης μιας άλλης ζωής — θεολογικές ή κοινωνικο-φιλοσοφικές — μπορεί να παραμένουν ενεργές στο ασυνείδητο κάποιων εξ αυτών.
Παράλληλα, η ταύτιση με έναν/μία συνομήλικο/η που βιώνει ανάλογα αδιέξοδα, που ταλαιπωρείται από αντίστοιχους, φόβους, ματαιώσεις και ενοχές, συχνά καταλύει τις αντιστάσεις και μπορεί ευκολότερα να οδηγήσει σε αυτοτραυματικές ή αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.
Δυστυχώς εδώ προστίθεται ένα άθλιο εκπαιδευτικό σύστημα, αυτό των Πανελληνίων, το οποίο λειτουργεί αντιπαιδαγωγικά και ματαιωτικά τόσο για παιδιά όσο και για ενήλικες.
Οι έφηβοι καλούνται ουσιαστικά από τα 15–16 τους χρόνια να αποφασίσουν την πορεία της ζωής τους, σε ένα σύστημα όπου 1–2 μονάδες μπορούν να τα οδηγήσουν σε εντελώς διαφορετική κατεύθυνση, συχνά χωρίς πραγματική δυνατότητα αναπροσανατολισμού ή δεύτερης ευκαιρίας και κυρίως χωρίς να έχουν σαφή εικόνα αν είναι αυτό που θέλουν ή όχι, λόγω πρόωρης επιλογής.
Το πιο κρίσιμο, όμως, είναι ότι κάποια παιδιά δεν αντέχουν αυτό το βάρος της ευθύνης απέναντι στην οικογένεια και στον εαυτό τους. Γιατί βιώνεται ως «μονόδρομος» και σε αυτή την ηλικία συνοδεύεται συχνά από την αίσθηση ότι δεν έχουν άλλη επιλογή, ενώ η αποτυχία ή ο αποκλεισμός από το Πανεπιστήμιο βιώνεται ως προσωπική καταστροφή.
Το αντίθετο ισχύει στις περισσότερες χώρες. Συνήθως εισάγεσαι με τους βαθμούς του απολυτηρίου ή με πιο ευέλικτα συστήματα πρόσβασης, αλλά το Πανεπιστήμιο είναι αυτό που λειτουργεί με αυστηρότητα και απαιτήσεις στη συνέχεια.
Παράλληλα, υπάρχει πολύ μεγαλύτερη δυνατότητα αλλαγής κατεύθυνσης ή σχολής όταν διαπιστώσεις ότι κάτι δεν σου ταιριάζει, χωρίς να έχει ήδη σπαταλήσει η οικογένεια τεράστια ποσά χρημάτων και τεράστια ψυχική ενέργεια σε μια εξαντλητικά στρεσσογόνο και για κάποια παιδιά τραυματική διαδικασία προετοιμασίας.
Παράλληλα, και αυτό που ονομάζουμε «επιτυχία» ή μια επιτυχημένη και πλούσια κοινωνική και επαγγελματική ζωή δεν είναι κάτι στατικό ή εύκολα μετρήσιμο με ποσοτικούς όρους.
Και βέβαια δεν είναι ανάγκη να είσαι στο “top ten” μιας ειδικότητας για να είσαι κοινωνικά και οικονομικά παραγωγικός, αλλά κυρίως για να έχεις ολοκληρωθεί ως ψυχοκοινωνική οντότητα που μπορεί πρωτίστως να δημιουργεί ουσιαστικές και καλοήθεις σχέσεις με τον άλλον.
Οι έφηβοι συχνά αναγκάζονται να «ευνουχίζουν» ένα κομμάτι του εαυτού τους προκειμένου να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις αυτού του συστήματος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εξαιρετικά παιδιά ή ότι όλα είναι μαύρα και τραγικά. Όμως αυτά τα πραγματικά τραγικά περιστατικά για τις οικογένειες αλλά και για την ίδια την κοινωνία μας υπενθυμίζουν τις βαθιές ατέλειες της κοινωνικής πραγματικότητας και του ευρύτερου εκπαιδευτικού συστήματος.
Τελειώνοντας, θεωρώ ότι όλες αυτές οι απόψεις/θεωρίες που υποστηρίζουν πως οι γονείς δεν ενδιαφέρονται για τα παιδιά και κοιτάζουν μόνο τον εαυτό τους είναι σε μεγάλο βαθμό ανυπόστατες. Το αντίθετο δείχνουν οι περισσότερες έρευνες.
Οι περισσότεροι γονείς — με τα θετικά και τα αρνητικά τους — εμφανίζονται σήμερα υπερεμπλεκόμενοι τόσο πρακτικά όσο και συναισθηματικά στη ζωή των παιδιών τους. Και ακριβώς γι’ αυτό, τα ζητήματα αυτονομίας των εφήβων αποτελούν ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της σύγχρονης οικογένειας.
Η υπερπροστασία και η υπερεμπλοκή συνδέονται συχνά με δυσκολίες ψυχοκοινωνικής αυτονόμησης και, σύμφωνα με την έρευνα, σχετίζονται και με αυξημένη πιθανότητα εμπλοκής των παιδιών είτε ως θυμάτων είτε ως θυτών σε φαινόμενα bullying/εκφοβισμού, καθώς και με υψηλότερα ποσοστά άγχους και κατάθλιψης.
Αυτό δείχνει η έρευνα μας στην Ελλάδα— και όχι οι διάφορες προσωπικές απόψεις ή ιδεολογικές γενικεύσεις.
Ενώ στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση ουσιαστικά δεν υπάρχει πραγματικός χώρος για τον έφηβο και την εφηβεία ως μια πολύπλοκη αναπτυξιακή και ψυχοκοινωνική «οντότητα», αλλά κυρίως μόνο για τον «μαθητή» και τις επιδόσεις του. Και αυτό, πέρα από τις προσωπικές στάσεις ορισμένων ευαισθητοποιημένων εκπαιδευτικών.
Η σχολική πραγματικότητα, όμως, όπως διαμορφώνεται μέσα από τις απαιτήσεις των Πανελληνίων, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να οδηγήσει ευάλωτους και ευαίσθητους εφήβους σε ακραίες ψυχικές καταστάσεις.
Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
