Πρόγραμμα Rexus: Από τη θεωρία στην πράξη - 20 μέτρα στο Σχέδιο Διαχείρισης Λεκάνης Απορροής του Πηνειού

Του Κωνσταντίνου Κοντοκώστα

Φωτογραφίες: Θανάσης Καλιακούδας

Πραγματοποιήθηκε χθες στο ΓΕΩΤΕΕ Κεντρικής Ελλάδας η 3η Τεχνική Συνάντηση του Ευρωπαϊκού Έργου REXUS όπου παρουσιάστηκαν τα επιστημονικά τεκμηριωμένα μέτρα στα οποία κατέληξε η συμμετοχική διαδικασία του Έργου για την αποτελεσματική διαχείριση του Συστήματος Νερού-Ενέργειας-Αγροδιατροφής- Περιβάλλοντος (Water-Energy-Food-Ecosystems (WEFE) Nexus) και την προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή στη λεκάνη απορροής του Πηνειού.

Πρόκειται για μέτρα που έχουν υιοθετηθεί και συμπεριληφθεί στην 2η Αναθεώρηση του Σχεδίου Διαχείρισης Λεκάνης Απορροής του Πηνειού και είναι το αποτέλεσμα διετούς συμμετοχικής διαδικασίας με την ενεργή εμπλοκή εκπροσώπων όλων των τομέων και με εφαρμογή πρωτοποριακών επιστημονικών μεθόδων και κριτηρίων.

Όπως δήλωσε στο larissanet.gr ο Διευθυντής Ερευνών Ινστιτούτου Εδαφουδατικών Πόρων ΕΛΓΟ «ΔΗΜΗΤΡΑ» χθες ολοκληρώθηκε το τεχνικό κομμάτι του έργου. «Ξεκινήσαμε την πρώτη συνάντηση η οποία έγινε για να γνωριστούμε. Στη δεύτερη συνάντηση ξεκινήσαμε να μιλάμε για το ποιο είναι το όραμα μας για την περιοχή και τι μέτρα μπορούμε να σκεφτούμε για να αντιμετωπίσουμε αυτές τις προκλήσεις. Τώρα σ αυτή τη συνάντηση ερχόμαστε να επικυρώσουμε τα θετικά αποτελέσματα που μπορούν να έχουν αυτά τα μέτρα, και να δούμε πως μπορούμε να βρούμε τρόπους και μεθοδεύσεις για να τα υλοποιήσουμε» τόνισε ο κ. Παναγόπουλος σχετικά με τη χθεσινή συνάντηση.

Συνολικά τα μέτρα ξεπερνούν τα 100 αλλά όπως μας αναφέρει τα πρώτα σε ιεράρχηση είναι 20 και προέκυψαν μετά από εμπεριστατωμένη μεθοδολογική προσέγγιση στην οποία συνέφερε η ομάδα των stakeholders που υποστηρίζει το Έργο αυτά τα χρόνια.

Αναλυτικά τα 20 μέτρα είναι τα εξής:

1. Βελτίωση των συστημάτων μεταφοράς και διανομής νερού (κλειστά αρδευτικά δίκτυα, υπογειοποίηση δικτύων, εντοπισμός-αποκατάσταση βλαβών)
2. Ανάπτυξη παρόχθιων δασών
3. Εφαρμογή σύγχρονων (υψηλού βαθμού απόδοσης) συστημάτων άρδευσης (πχ υπεδάφια άρδευση, στάγδην, μικροκαταιονισμός, κλπ)
4. Παραγωγή ενέργειας (θερμική/ηλεκτρική) από την επεξεργασία αστικών αποβλήτων και βιομάζας γεωργικής προέλευσης
5. Διευθέτηση, τακτικός καθαρισμός ή και αποκατάσταση υδατορεμάτων
6. Έργα ορεινής υδρονομίας και συστήματα συλλογής όμβριων υδάτων (ενίσχυση υπόγειου υδατικού δυναμικού-αντιπλημμυρική προστασία)
7. Αξιοποίηση επιφανειακών απορροών μέσω της κατασκευής μικρής κλίμακας νέων και της συντήρησης υφιστάμενων έργων επιφανειακής ταμίευσης (φράγματα, ταμιευτήρες, λιμνοδεξαμενές)
8. Ανάπτυξη συστήματος παρακολούθησης κατάστασης υδάτων και ελέγχου καταναλώσεων (παρακολούθηση ποιότητας και ποσότητας επιφανειακών και υπόγειων υδάτων, παρακολούθηση καταναλώσεων, τηλεμετρική διαχείριση υδροληψιών, παρακολούθηση καταναλώσεων, προπληρωμή αρδευτικού νερού, δορυφορική παρακολούθηση χρήσης αρδευτικού νερού, διαρροών δικτύων και μη
αδειοδοτημένων απολήψεων).
9. Ολοκλήρωση των μεγάλης κλίμακας ημιτελών/εγκαταλειμένων έργων απλού/πολλαπλού σκοπού (ταμίευση/ηλεκτροπαραγωγή/εκτροπή) – «ωρίμανση» ή/και επικαιροποίηση μελετών
10. Έργα αναδάσωσης
11. Ορθολογική χρήση αγροχημικών (λιπάσματα και φυτοφάρμακα) – Μετάβαση σε αγροοικολογικές/αειφόρες πρακτικές διαχείρισης ζιζανίων και βιομάζας και επιλογή βιώσιμων μεθόδων παραγωγής – Βιολογική καταπολέμιση εχθρών
12. / Κατασκευή ταμιευτήρων διπλού σκοπού (ταμίευση νερού-ηλεκτροπαραγωγή)
13. Σύσταση ομάδων παραγωγών και συνεταιρισμών για ενιαία χρήση μηχανημάτων σε ικανού μεγέθους αγροτεμάχια, καθετοποίηση παραγωγής με περιορισμό μεσαζόντων
14. Ορθολογική διαχείριση άρδευσης – Εφαρμογή προγραμματισμού άρδευσης (συμπεριλαμβανομένης της ελλειμματικής)
15. Ανάπτυξη και υιοθέτηση νέων τεχνολογιών στην χρήση ΑΠΕ για μεγαλύτερη απόδοση
16. Τιμολόγηση αρδευτικού νερού, Θεσμοθέτηση οικονομικών αντι-κινήτρων υπερκατανάλωσης (π.χ. κλιμακωτή χρέωση)
17. Δημιουργία και διατήρηση ουδέτερων ζωνών (buffer zones) γύρω από υδάτινους αποδέκτες (αποφυγή έκπλυσης εδαφών, διαρροής εισροών)
18. Συστηματική ενημέρωση, καθοδήγηση και εκπαίδευση αγροτών/κοινού και φορέων
19. Κατάρτιση χαρτών καταλληλότητας χρήσης γης για καλλιέργειες
20. Αναβάθμιση και συντήρηση των δικτύων διανομής και μεταφοράς ενέργειας

Προσθέτει ο κ. Παναγόπουλος για τα μέτρα: «Το σημαντικότερο είναι ότι αυτά τα μέτρα στηρίζονται σε πολύ μεγάλο βαθμό σε λύσεις εμπνευσμένες από τη φύση. Κάνουν πρακτικά αναπαραγωγή του πως λειτουργεί η φύση. Αυτό για να το πετύχουμε χρησιμοποιήσαμε πειραματισμούς και πειραματικά δεδομένα από το άλλο έργο το LENSES».

Μετά από τόσους μήνες δουλειάς και έρευνας το συμπέρασμα που αφήνει πίσω αυτό το Έργο σύμφωνα με τον κ. Παναγόπουλο είναι η σημασία της συμμετοχής των ανθρώπων που αποτελούν μέρος αλλά και τη λύση του προβλήματος.

«Τα συμπεράσματα είναι πολλά. Το πρώτο και το βασικό είναι ότι για να φτάσεις σε κάτι το οποίο είναι αποδεκτό από την κοινωνία οφείλεις να έχεις μαζί σου τους ανθρώπους οι οποίοι αποτελούν μέρος του προβλήματος με την έννοια ότι το βιώνουνε σε ένα βαθμό και μπορεί να είναι υπεύθυνοι γι’ αυτά αλλά αποτελούν και μέρος της λύσης. Άρα ξεκινάς από μια συμμετοχική διαδικασία, τους ακούς τα βάζεις όλα κάτω και συμφωνείς από κοινού ότι αυτό το δρόμο πρέπει ν ακολουθήσεις. Αφού συμφωνήσεις σ’ αυτό το δρόμο, έρχεσαι και βλέπεις ότι αυτοί οι άνθρωποι που διαθέτουν κοινή λογική και γνωρίζουν την περιοχή και δίνουν λύσεις οι οποίες δεν είναι δογματικές και δεν είναι λύσεις που προέρχονται από μια ελίτ, είτε τεχνική, είτε ακαδημαϊκή είτε πολιτική. Είτε της Ελλάδας είτε εκτός Ελλάδας. Είναι λύσεις οι οποίες πιάνουνε όλο το φάσμα των πιθανοτήτων από βαθιά τεχνικές λύσεις με πολλά τσιμέντα, μπετά, σίδερα, μέχρι λύσεις οι οποίες εναπόκειται η εφαρμογή τους στον απλό παραγωγό, στον καθημερινό πολίτη, στο χωράφι του.

Και βέβαια παρεμβάσεις οι οποίες είναι απόλυτα αρμονικά δεμένες με τη φύση. Δεν φτάνουν όμως μόνο αυτές. Θέλουμε και κλασσικά έργα μηχανικού, θέλουμε όμως να βάλουμε κάτω και την λογική που διέπει τη διαχείριση του σπιτιού μας. Ποια είναι αυτή; Αν βγάζω 100 ευρώ δεν μπορώ να ξοδεύω 200. Δηλαδή δεν μπορώ να κάνω υπερβολές στη χρήση νερού, στη χρήση ενέργειας. Θέλει υπευθυνότητα και προσπάθεια απ’ όλους. Αυτό καταδείχθηκε από εδώ μέσα χωρίς να προσπαθούμε να ανακαλύψουμε τον τροχό. Ο τροχός έχει ανακαλυφθεί. Εκείνο που δεν έχει ανακαλυφθεί είναι πως καθόμαστε στο ίδιο τραπέζι και συμφωνούμε κοινές αποφάσεις που έρχονται απ’ όλο το φάσμα των επιστημών και των δυνατοτήτων που αρμονικά υποστηρίζουν και το νερό και το έδαφος και το περιβάλλον και την αγροδιατροφή κάτω από την κλιματική αλλαγή και πάντα εστιασμένες στην κοινωνική εφορία και χωρίς να διαταράσσουμε την κοινωνική δομή».

Η επόμενη μέρα

Πλέον μετά και την ολοκλήρωση της 3ης και τελευταίας τεχνικής συνάντισης, ρωτήσαμε τον κ. Παναγόπουλο, ποια θα είναι οι επόμενες ενέργειες:

«Το πρώτο βήμα είναι ότι αυτό που γίνεται εδώ, γίνεται σε άλλες έξι περιοχές της Ευρώπης και αυτά τα αποτελέσματα θα αποτελέσουν τον οδηγό προς την Ευρωπαϊκή Ένωση για να σπρώξει τα Κράτη Μέλη προς την κατεύθυνση που να αποφασίζουν για το τι θα κάνουν την επόμενη μέρα μέσα από τέτοιες διαδικασίες.

Για τη Θεσσαλία η επόμενη μέρα λέει ότι καταρχάς αυτή η εικοσάδα των μέτρων και πολλά άλλα έχουν ήδη περάσει στη 2η Αναθεώρηση του Σχεδίου Διαχείρισης Λεκάνης Απορροής του Πηνειού το οποίο σημαίνει, ότι προφανώς υπάρχει το «πράσινο φως» από την κοινωνία της περιοχής να τα υποστηρίξει και υπάρχει και η «πίεση» προς τους λήπτες αποφάσεων να τα εφαρμόσουν γιατί αυτά είναι που πιέζει η κοινωνία να γίνουν.

Ένα ακόμα σημαντικό στάδιο είναι αυτά που βγήκαν σήμερα σαν αποτελέσματα τον Οκτώβριο να παρουσιαστούν στην κοινωνία της Θεσσαλίας σε μια ανοιχτή συνάντηση για να πούμε σε όλη την κοινωνία τι έχουμε κάνει και που πάμε.

Υπάρχει και ένα επόμενο στάδιο. Όλοι αυτοί οι πειραματισμοί, μετρήσεις και εφαρμογές που στήριξαν τα μοντέλα μας, γίνανε σε κάποιες μικρές πιλοτικές περιοχές, μικρά χωράφια τα οποία παρακολουθούμε επι σειρά ετών. Από το Σεπτέμβριο ξεκινάει ένα καινούργιο ερευνητικό έργο το οποίο έχει σκοπό αυτά τα οποία είδαμε ότι δουλεύουν σε μικρές περιοχές να πάμε να τα εφαρμόσουμε σε αρκετές χιλιάδες στρεμμάτων και σε αρκετά χιλιόμετρα ποταμών και ρεμάτων».

Λίγα λόγια για το Έργο:

To REXUS, είναι μια Δράση Έρευνας και Καινοτομίας, που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Ορίζοντας 2020 της Ευρωπαϊκής Ένωσης και υλοποιείται από μία κοινοπραξία 17 εταίρων από 7 διαφορετικές χώρες (Ελλάδα, Ισπανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία, Ολλανδία, Ρουμανία και Κολομβία). H λεκάνη του Πηνειού αποτελεί μία από τις πέντε πιλοτικές περιοχές του έργου.

Στο πλαίσιο του προγράμματος, επιστημονικά ινστιτούτα -από κοινού-αναλύουν, συνδυάζουν και συνθέτουν για πρώτη φορά επιστημονικά δεδομένα για τους τομείς ενέργειας-αγροτικής παραγωγής-νερού και οικοσυστημάτων και των μεταξύ τους σχέσεων και αλληλεπιδράσεων υπό το πρίσμα της κλιματικής αλλαγής, με σκοπό να διαμορφώσουν και να προτείνουν συγκεκριμένα μέτρα που θα διασφαλίζουν τη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα των πόρων και των κοινωνιών απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι συγκεκριμένοι τομείς. Τα μέτρα αυτά θα συνδιαμορφωθούν με τη συμβολή και προς όφελος όλων των άμεσα ενδιαφερομένων, οι οποίοι για πρώτη φορά συναντιούνται και συζητούν προκειμένου να συνδιαμορφώσουν κοινές προτάσεις για το μέλλον του τόπου τους.