Της Εύας Μπουτζέτη – Πανίδου
Σε μια εποχή όπου η εκπαίδευση μετριέται συχνά με αριθμούς, επιδόσεις και δείκτες αποτελεσματικότητας, υπάρχουν ακόμη γωνιές της Ελλάδας όπου το σχολείο δεν είναι στατιστική μονάδα. Είναι πράξη αντίστασης. Εκεί όπου ένας δάσκαλος στέκεται απέναντι σε έναν και μόνο μαθητή, και όμως η τάξη λειτουργεί κανονικά, η σημαία υψώνεται και το μάθημα αρχίζει σαν να απευθύνεται σε ολόκληρο τον κόσμο.
Στους Αρκιούς, στο Αγαθονήσι, στους Φούρνους Ικαρίας, στο Καστελόριζο, αλλά και στην ηπειρωτική Ελλάδα, σε ορεινά χωριά της Ηπείρου, της Ευρυτανίας και της Μακεδονίας, η έννοια του ολιγοθέσιου σχολείου αποκτά σχεδόν υπαρξιακή διάσταση. Δεν πρόκειται απλώς για σχολεία με λίγους μαθητές. Πρόκειται για σχολεία που κρατούν ζωντανή την ίδια την έννοια της κοινότητας.
Η εκπαίδευση ως πράξη ευθύνης και όχι αριθμών
Σύμφωνα με τη λογική του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, η διατήρηση σχολείων σε απομακρυσμένες περιοχές δεν μπορεί να κρίνεται μόνο με οικονομικά κριτήρια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο μαθητής μπορεί να είναι ένας. Κι όμως, η Πολιτεία ορθώς επιλέγει να κρατά ανοιχτές αυτές τις δομές. Η επιλογή αυτή δεν είναι μόνο εκπαιδευτική. Είναι βαθιά κοινωνική, εθνική και ανθρώπινη.
Ο αναπληρωτής δάσκαλος που φτάνει σε αυτά τα μέρη δεν είναι ένας απλός δημόσιος λειτουργός. Είναι παιδαγωγός, εμψυχωτής, συνομιλητής της μοναξιάς, σύνδεσμος με τον έξω κόσμο. Είναι, πολλές φορές, ο άνθρωπος που κρατά αναμμένο το φως σε ένα χωριό ή σε ένα νησί που παλεύει να μη σβήσει.
Σε ένα σχολείο ενός μαθητή, η διδασκαλία μετατρέπεται σε προσωπική σχέση ευθύνης. Δεν υπάρχει ανωνυμία, δεν υπάρχει πλήθος να κρύψει τη δυσκολία. Υπάρχει ένα παιδί και ένας δάσκαλος. Και ανάμεσά τους ολόκληρη η Ελλάδα.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία, μια κοινή πρόκληση
Το φαινόμενο δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Σε χώρες όπως, η Φινλανδία, η Νορβηγία και η Σκωτία, μικρά σχολεία σε απομακρυσμένες κοινότητες εξακολουθούν να λειτουργούν, γιατί αναγνωρίζεται ότι το σχολείο δεν είναι μόνο χώρος μάθησης, αλλά πυρήνας κοινωνικής συνοχής.
Η διαφορά είναι ότι σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες τα μικρά σχολεία υποστηρίζονται συστηματικά με ψηφιακές υποδομές, υβριδικά μοντέλα διδασκαλίας, ειδικά κίνητρα για εκπαιδευτικούς και συμπληρωματικό προσωπικό. Στην Ελλάδα έχουν γίνει προσπάθειες, όμως η στήριξη παραμένει συχνά αποσπασματική.
Κι όμως, ο δάσκαλος είναι εκεί. Πριν από το σύστημα, πριν από τις υποδομές, πριν από τις εξαγγελίες. Είναι εκεί με το βιβλίο, τον χάρτη, την κιμωλία, τον υπολογιστή, τη φωνή του. Είναι εκεί για να πει στο παιδί: «Δεν είσαι μόνος, είμαστε μαζί».
Ο εκπαιδευτικός ως φύλακας ζωής
Πίσω από κάθε τέτοιο σχολείο υπάρχει ένας άνθρωπος. Ένας αναπληρωτής εκπαιδευτικός που αποδέχθηκε ή επέλεξε να υπηρετήσει σε έναν τόπο δύσκολο, απομονωμένο, πολλές φορές χωρίς βασικές υποδομές. Ζει μακριά από την οικογένειά του, αντιμετωπίζει την καθημερινότητα με λιγοστά μέσα, και όμως κάθε πρωί ανοίγει την πόρτα της τάξης. Δεν διδάσκει απλώς γράμματα. Διδάσκει συνέχεια, παρουσία και ελπίδα.
Δίπλα του στέκεται συχνά ο αγροτικός γιατρός της εσχατιάς. Ο νέος επιστήμονας που καλείται να κρατήσει όρθιο το αίσθημα ασφάλειας για την υγεία στην μικρή κοινωνία. Ο δάσκαλος και ο γιατρός, σε αυτά τα άκρα της πατρίδας, δεν είναι απλώς επαγγελματίες. Είναι θεσμοί με ανθρώπινο πρόσωπο.
Σε ένα σχολείο ενός μαθητή, η απουσία του δασκάλου μπορεί να σημαίνει το τέλος της σχολικής ζωής. Και συχνά, το πρώτο βήμα προς την ερήμωση του τόπου. Ένα ακόμη λιθαράκι στην επιδείνωση του δημογραφικού προβλήματος.
Δημογραφία, πολιτική και μετεγκατάσταση
Το ζήτημα των ολιγοθέσιων σχολείων συνδέεται άμεσα με το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η μείωση των γεννήσεων και η αστικοποίηση οδηγούν στη σταδιακή συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το Πρόγραμμα Μετεγκατάστασης του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, υπό τη Δόμνα Μιχαηλίδου, αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το πρόγραμμα επεκτείνεται σε νέες περιοχές, μεταξύ των οποίων Καστοριά, Κιλκίς, Σέρρες, Φλώρινα, Πέλλα, Δράμα, Κοζάνη και Γρεβενά, με ενίσχυση 10.000 ευρώ και διεύρυνση των δικαιούχων, στο πλαίσιο της δημογραφικής πολιτικής.
Αν το μέτρο λειτουργήσει ουσιαστικά, μπορεί να δημιουργήσει νέες ευκαιρίες ζωής στην περιφέρεια. Νέες οικογένειες, σημαίνουν παιδιά. Και παιδιά σημαίνουν σχολεία. Σημαίνουν διατήρηση των υπαρχουσών σχολικών μονάδων, ίσως και δημιουργία νέων, εκεί όπου σήμερα επικρατεί σιωπή.
Όμως το πρόγραμμα δεν επαρκεί, είναι λιγοστό και κυρίως δεν πρέπει να περιοριστεί μόνο σε ηπειρωτικές περιοχές. Τα μικρά νησιά του Αιγαίου που ερημώνουν από την έλλειψη υποδομών χρειάζονται αντίστοιχη πρόνοια. Δεν αρκεί να δοθεί οικονομική ενίσχυση για μετεγκατάσταση. Χρειάζονται κατοικίες, υγειονομική κάλυψη, συγκοινωνίες, ψηφιακή σύνδεση, σχολεία και σταθερή παρουσία του κράτους.
Το Καστελόριζο αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στις αρχές του 20ού αιώνα, το νησί αριθμούσε περισσότερους από 10.000 κατοίκους, αποτελώντας ένα ζωντανό εμπορικό και ναυτικό κέντρο του ελληνισμού. Σήμερα, ο πληθυσμός του περιορίζεται σε λίγες εκατοντάδες. Η δραματική αυτή συρρίκνωση δεν είναι απλώς στατιστική. Είναι υπενθύμιση του τι συμβαίνει όταν η περιφέρεια εγκαταλείπεται και ταυτόχρονα, ένα ισχυρό επιχείρημα για το γιατί κάθε σχολείο, κάθε δάσκαλος, κάθε παιδί σε αυτά τα νησιά έχει ανεκτίμητη αξία.
Μια σιωπηλή προσφορά που αξίζει να ακουστεί
Οι εκπαιδευτικοί των ακριτικών σχολείων δεν βρίσκονται στα πρωτοσέλιδα. Δεν τιμώνται όσο θα έπρεπε. Και όμως, το έργο τους είναι βαθιά ουσιαστικό. Είναι οι άνθρωποι που αποδεικνύουν ότι η εκπαίδευση δεν είναι ζήτημα πλήθους, αλλά σχέσης. Ότι ένα παιδί αξίζει το ίδιο, είτε βρίσκεται σε μια τάξη των 25 είτε μόνο του σε ένα νησί του Αιγαίου.
Ο αναπληρωτής δάσκαλος της άγονης γραμμής δεν κρατά μόνο βιβλία. Κρατά την αξιοπρέπεια της Πολιτείας. Κρατά την ελπίδα μιας οικογένειας. Κρατά την πατρίδα παρούσα εκεί όπου ο χάρτης λεπταίνει.
Και τελικά, η Ελλάδα δεν τελειώνει εκεί όπου τελειώνει ο δρόμος. Συνεχίζει εκεί όπου υπάρχει ένα σχολείο, ένας μαθητής, ένας δάσκαλος και μια σημαία που υψώνεται κάθε πρωί.
Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
