Πτυχία στο ράφι, δίσκος στο χέρι

«Το δύσκολο, λένε, είναι να βρεις την ισορροπία σου. Το εύκολο είναι να πεις ότι έχεις πολλές επιλογές. Καμία φορά αναρωτιέσαι πού έχεις κάνει λάθος. Πάντως τις περισσότερες φορές δεν δουλεύεις στο επιστημονικό αντικείμενό σου κι η δική μου πορεία δεν αποτελεί εξαίρεση», ξεκινά η Σοφία. Αποφοιτώντας από τη Φιλολογία του Πανεπιστημίου Αθηνών το 2013, δούλεψε σε φροντιστήρια. Με τα ωρομίσθια να κατρακυλούν από τα 13 ευρώ στα 7 ευρώ μέσα σε μια πενταετία, ξεκίνησε και τα ιδιαίτερα – εργαζόταν ακατάπαυστα από τις 2 το μεσημέρι ως τις 10 το βράδυ επί 6 ημέρες την εβδομάδα. Το 2017 και το 2018 η Σοφία δούλεψε δυο σεζόν σε μεγάλο ξενοδοχείο σε νησί των Δωδεκανήσων, μετά σε μεγάλη εμπορική εταιρεία και τώρα στο πανεπιστήμιο ως διοικητική υπάλληλος.

«Κάποια στιγμή συνειδητοποίησα ότι είχα συσσωρεύσει απογοήτευση και πικρία. Αυτό σε καθηλώνει και δεν σε αφήνει να σκεφτείς καθαρά», λέει η Σοφία. «Τα όνειρα που είχα μικρότερη, τα εγκατέλειψα σίγουρα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τολμώ να πω ότι αυτό συμβαίνει στην πλειοψηφία των πτυχιούχων από το 2010 και μετά στην Ελλάδα.

»Φέτος τον Ιούλιο γίνομαι 37 κι αναρωτιέμαι αν μπορώ να πω ότι είμαι ευχαριστημένη. Ίσως να μη μοιάζω τόσο στον 24χρονο εαυτό μου που μόλις είχε πάρει το πτυχίο. Ίσως πάλι να βρίσκουμε πάντα τον τρόπο να αναθεωρούμε το όραμά μας στον επαγγελματικό χώρο. Το αν θα αλλάξει κάτι στο μέλλον δεν μπορώ να το γνωρίζω, γνωρίζω όμως ότι η νίκη στην απογοήτευση είναι καθημερινή μάχη».

Σχεδόν τέσσερις στους δέκα – αυτό είναι το ποσοστό των νέων ανθρώπων που απασχολούνται σε εργασίες κατώτερες από το επίπεδο των σπουδών τους θα μας πει η Καθηγήτρια Οικονομικών της Εργασίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Μαρία Καραμεσίνη, η οποία μας κάνει μια πλήρη ακτινογραφία της αγοράς εργασίας ως προς τους νέους ανθρώπους:

• «Αν και έχει μειωθεί, η ανεργία των νέων παραμένει πολύ υψηλή (21,2% τον Απρίλιο για τους νέους 15-24 ετών). Τροφοδοτείται από τους χαμηλούς μισθούς παντού, την προσωρινή και εποχική εργασία, τα εξαντλητικά ωράρια, την εντατικοποίηση και τις δυσμενείς συνθήκες εργασίας κυρίως στον τουρισμό, την εστίαση και το εμπόριο, που απασχολούν το 50% περίπου των εργαζόμενων νέων 15-24 ετών».
• «Η υποαπασχόληση, που αποτυπώνεται στο ποσοστό μερικής απασχόλησης, παρατηρείται κυρίως στους νέους 20-24 ετών, σε όσους εργάζονται και σπουδάζουν και περισσότερο στις γυναίκες παρά στους άνδρες. Στους νέους 25-29 ετών το ποσοστό μερικής απασχόλησης είναι χαμηλό (6%), ελαφρά υψηλότερο απ’ ότι στις μεγαλύτερες ηλικίες. Αν το ΕΡΓΑΝΗ δείχνει κάτι διαφορετικό ως προς τη μερική απασχόληση στους νέους, αυτό οφείλεται στην υποδηλωμένη εργασία».
• «Όσον αφορά την ετεροαπασχόληση των νέων, όταν αυτοί κάνουν δουλειές διαφορετικές μεν από το αντικείμενο αλλά αντίστοιχες με το επίπεδο σπουδών τους, δεν αποτελεί «μάστιγα» – ανέρχεται στο 25% του νεανικού δυναμικού τόσο στην Ε.Ε. όσο και τη χώρα μας».

«Το βασικότερο πρόβλημα είναι η «υπερεκπαίδευση» των πτυχιούχων, όταν δηλαδή κάνουν δουλειές που δεν χρειάζονται πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης», σημειώνει η Καραμεσίνη. «Το 2024, αφορούσε περίπου 37% των πτυχιούχων 25-34 ετών στην Ελλάδα, έναντι 21% στην Ε.Ε. Η υπερεκπαίδευση είναι δομικό φαινόμενο. Οφείλεται στο ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος του επιχειρηματικού τομέα συγκεντρώνεται σε κλάδους που ζητούν εργαζόμενους κυρίως χαμηλών ή μεσαίων δεξιοτήτων (τουρισμός, εστίαση, εμπόριο, μεταφορές κ.α.), αδυνατώντας να απορροφήσει το υψηλά εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό, που αγωνίζεται μέσω μεταπτυχιακών σπουδών να διεκδικήσει κατάλληλες και καλύτερες θέσεις εργασίας».

«Οι νέοι αλλάζουν πια πολλές δουλειές μέχρι να σταθεροποιηθούν, στην προσπάθεια να βελτιώσουν μισθούς και συνθήκες εργασίας και να αποκτήσουν επαγγελματικές προοπτικές», σημειώνει η Καραμεσίνη. «Οι περισσότερες αλλαγές δουλειάς συνεπάγονται στο ενδιάμεσο διαστήματα ανεργίας. Παράλληλα, ένα μεγάλο μέρος των νέων συνεχίζει να εγκαταλείπει τη χώρα νωρίς ή μετά τις σπουδές. Τα υπάρχοντα στοιχεία για το brain drain είναι αποκαλυπτικά. Η φυγή στο εξωτερικό και το brain drain, που ξεκίνησαν το 2010, με το πρώτο Μνημόνιο, συνεχίζονται με αμείωτη ένταση μέχρι σήμερα. Αν στην αρχή της περιόδου, και επί μια δεκαετία, η βασική αιτία της φυγής ήταν η ανεργία, τα τελευταία χρόνια είναι η ποιότητα της εργασίας (όροι απασχόλησης, συνθήκες εργασίας) που παίζουν τον καθοριστικό ρόλο».

• «την τετραετία 2021-2023, η ένταση της εξωτερικής μετανάστευσης, δηλ. το ποσοστό του πληθυσμού που μεταναστεύει, ήταν μεγαλύτερο απ’ ότι την περίοδο 2009-2015 τόσο στις ηλικίες 15-24, στις οποίες κυριαρχεί η φοιτητική μετανάστευση, όσο και στις ηλικίες 25-44, στις οποίες κυριαρχεί η οικονομική μετανάστευση».

«Αν δεν βελτιωθεί η κατάσταση στην αγορά εργασίας, το brain drain θα συνεχίσει να επικρατεί, προεδιοποιεί η Καραμεσίνη. «Στην έρευνα του 2024 που έκανε το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης σε 600 επαναπατρισθέντες βρήκε ότι τα φορολογικά κίνητρα που δόθηκαν από την κυβέρνηση δεν λειτούργησαν, ενώ οι χαμηλοί μισθοί στην Ελλάδα είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο για την επιστροφή».

H Αλεξάνδρα Κορωναίου είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Πάντειο κι έχει ερευνήσει και μελετήσει συστηματικά το φαινόμενο της διαρροής εγκεφάλων από το οποίο υποφέρει η χώρα μας. Η έρευνα που «έτρεξε» μαζί με τους συνεργάτες της έχει τον γλαφυρό τίτλο «αυτοί που μένουν κι αυτοί που φεύγουν» -σήμερα λοιπόν μας δίνει τον παλμό μιας γενιάς που πολιτικοί, επικοινωνιολόγοι και διαφημιστές κυνηγούν ως λάφυρο, αλλά ελάχιστοι κάνουν τον κόπο να ακούσουν στα σοβαρά – πόσο μάλλον να διαβουλευθούν μαζί της.

«Ενώ έχουμε νέους απόφοιτους πανεπιστημίων με υψηλά προσόντα, δεν απορροφώνται σε αντίστοιχες θέσεις στην αγορά εργασίας κι αυτό συνιστά αλλαγή παραδείγματος για την Ελλάδα», λέει η Κορωναίου. «Στην ελληνική κοινωνία η εκπαίδευση ήταν ο κύριος θεσμός μέσα από τον οποίο πετύχαιναν οι άνθρωποι την κοινωνική κινητικότητα προς τα επάνω. Αυτό το μοντέλο πλέον δεν ισχύει, αφού παρατηρείται κινητικότητα προς τα κάτω, κυρίως μετά την οικονομική κρίση. Μέσα από την έρευνά μας είδαμε πως με το ξέσπασμα της κρίσης άλλαξαν τα δεδομένα για την ελληνική οικογένεια, θυμίζοντας εικόνες που παραπέμπουν στο μεταναστευτικό κύμα μετά τον εμφύλιο και την δεκαετία του 60».

Το πανεπιστημιακό πτυχίο υπήρξε για πολλές δεκαετίες το διαβατήριο για μια καλύτερη ζωή. Τι σημαίνει σήμερα για τους νέους ανθρώπους, ρωτάμε την Κορωναίου. «Δεν ισχύει πια αυτό. Οι νέοι αναζητούν μια οποιαδήποτε δουλειά θα τους εξασφαλίσει την επιβίωση. Εδώ και χρόνια λένε στις έρευνες πως δεν βρίσκουν κάτι που να τους εκφράζει ή να τους δίνει πληρότητα ή να έχει νόημα. Για αυτό και πολύ συχνά φεύγουν – αν και υπάρχουν κι άλλοι δύο πολύ σοβαροί λόγοι; Η αναξιοκρατία και το πολιτικό σύστημα. Έχουν δηλαδή μια ευρύτερη αίσθηση ματαίωσης, νιώθουν συχνά θλίψη κι απογοήτευση, οργή. Γιατί ενώ προσπαθούν πάρα πολύ, δεν καταφέρνουν τελικά να βρουν τις διεξόδους που επιθυμούν».

Η δουλειά δεν είναι μονάχα ένα μέσο βιοπορισμού κι αυτό όσοι προλάβαμε να εργαστούμε και στα προ κρίσης χρόνια το ξέρουμε καλά. Μια καλή δουλειά μπορεί να νοηματοδοτήσει ολόκληρη την ύπαρξη ενός ανθρώπου, να του ανοίξει ορίζοντες, να τον κοινωνικοποιήσει. Φαίνεται ωστόσο πως για πολλούς νέους ανθρώπους δεν είναι πια έτσι τα πράγματα – κι αυτό από μόνο του είναι βαθιά οδυνηρό. «Είτε επιλέγουν να μείνουν, είτε να φύγουν οι νέοι άνθρωποι από τη χώρα, το βιώνουν τραυματικά», μας λέει η Κορωναίου.

«Όταν νιώθουν ότι η χώρα τους δεν μπορεί να τους εξασφαλίσει μια καλή ζωή ή ότι τους διώχνει, αυτό είναι τραυματικό. Βέβαια, υπάρχουν ταξικές διαφορές: διαφορετικά βιώνουν τη φυγή τα παιδιά ανάλογα με το περιβάλλον από το οποίο προέρχονται. Για άλλους έχει έναν κοσμοπολίτικο χαρακτήρα και για άλλους είναι μια επιλογή που γίνεται με πολύ κόπο και μεγάλη οδύνη. Στην έρευνά μας είδαμε όμως και πόσο πολύ πληγώνει η χώρα όσους μένουν επειδή δεν τους δίνει την αναγνώριση που τους ανήκει και δεν τους αντιμετωπίζει σαν μια κοινωνική ομάδα που έχει το μέλλον στα χέρια της, παρά τους θυμούνται κάθε φορά που πρόκειται να γίνουν εκλογές».

Οξύνους, διεισδυτικός, φυσικά πτυχιούχος και ανυπερθέτως προσοντούχος, ο 29χρονος Παναγιώτης θα κλείσει αυτό το ρεπορτάζ φέροντας μαζί του την 5ετη εργασιακή του εμπειρία σε δουλειές και δουλίτσες και σε αφεντικά που άλλοτε του έτρωγαν τα δεδουλευμένα, άλλοτε δεν του πλήρωναν υπερωρίες κι άλλοτε του έκαναν μπούλινγκ γιατί… φοράει σκουλαρίκι. Πολύ μακριά από τα όνειρα που έκανε στο πανεπιστήμιο, από το οποίο πήρε πτυχίο στις ευρωπαϊκές σπουδές , σήμερα εργάζεται ως γραμματέας σε μια εταιρεία, όπου κάνει από τη λάτζα ως τα λογιστικά. «Μπορεί να μην το κυνήγησα κι εγώ αρκετά, μπορεί και να έπρεπε να φύγω από την Ελλάδα. Ήμουν απογοητευμένος από την κατάσταση, είμαι και λίγο πεσιμιστής, δεν είχα μεγάλα όνειρα. Αλλά η αγορά δεν ενδιαφέρεται για κάποιον που γνωρίζει διεθνείς σχέσεις και διεθνές δίκαιο. Τώρα θέλω μια ήρεμη, ήσυχη καθημερινότητα, την ασφάλειά μου και την ανεξαρτησία μου.

»Έχω συμβιβαστεί, δεν έχω τρελές βλέψεις –μου αρκεί να έχω μια δουλειά τουλάχιστον με καλό κλίμα κι ας κάνω μερικές απλήρωτες υπερωρίες. Πολλές φορές μελαγχολώ γιατί σκέφτομαι πως θα μπορούσα να κάνω περισσότερα πράγματα και σίγουρα θα ήμουν πολύ πιο χαρούμενος αν έκανα κάτι πιο δημιουργικό, όπως η δημοσιογραφία που ήταν το όνειρό μου. Ωστόσο, νομίζω ότι τα όνειρά μου προδόθηκαν. Είχα φιλοδοξίες, αλλά η πραγματικότητα ήταν πολύ διαφορετική στον εργασιακό στίβο. Οι προσπάθειές μου δεν επιβραβεύτηκαν. Μόλις νοικιάσαμε ένα σπίτι με τον σύντροφό μου και συνειδητοποιούμε πως για να τα βγάλουμε πέρα, δεν θα πάμε διακοπές – και δεν κάνουμε κάτι τρελό στην καθημερινότητα. Αν τα πράγματα γίνουν ακόμα χειρότερα, αν σε λίγο καιρό δεν βγαίνει το νοίκι, είμαστε αποφασισμένοι να φύγουμε από τη χώρα».

Θυμός, ματαίωση και παραίτηση είναι συναισθήματα που κυριαρχούν στους νέους ανθρώπους τονίζει η Κορωναίου. «Ο Φρανσουά Μιτεράν έλεγε πως μια κοινωνία που δεν ακούει τα προβλήματα των νέων είναι καταδικασμένη να σπάσει τα μούτρα της. Νομίζω πως η ελληνική κοινωνία έχει ήδη σπάσει τα μούτρα της…».