Συνέντευξη στον Λάμπρο Αναγνωστόπουλο
Η συνάντηση της ποίησης με τη μετάφραση, της ελληνικής εμπειρίας με τη σκανδιναβική λογοτεχνική παράδοση και της μνήμης με τη γλώσσα βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης με τον Αντώνη Μπογαδάκη. Με αφορμή την παρουσίαση της Ιρανο-Σουηδής ποιήτριας Athena Farrokhzad στη Λάρισα, σήμερα, στις 19:30, στη Λογοτεχνική Γωνία και την κυκλοφορία του βιβλίου της «Η χρονιά του γαϊδάρου» από τις Εκδόσεις Θράκα, σε δική του μετάφραση, ο Ελληνο-Σουηδός μεταφραστής και συγγραφέας μιλά για τις δυσκολίες της μεταφραστικής πράξης, τη συνύπαρξη δύο πολιτισμών, αλλά και για το νέο του βιβλίο «Ο περίπατος των δέντρων».
Αναλυτικά η συνέντευξη:
Η ποίηση της Athena Farrokhzad χαρακτηρίζεται από πολιτική ένταση, ρυθμό και πολυφωνία. Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες μεταφραστικές δυσκολίες που αντιμετωπίσατε;
Η μεταφραστική εργασία είναι κοπιώδης, αγωνιώδης και χαώδης τελεία και παύλα. Αντικειμενικά η σουηδική γλώσσα δεν θα έπρεπε να έχει ιδιαίτερες δυσκολίες στη μετάφραση καθώς είναι από δομικής άποψης μια σχετικά απλή γλώσσα. Όμως μεταφράζοντας από μια σχετικά προσβάσιμη γραμματικά και συντακτικά γλώσσα σε μια πιο σύνθετη και πολύπλοκη όπως η ελληνική δημιουργούνται αναπόφευκτα εμπόδια και παντοειδείς προκλήσεις.
Επιπλέον, η πολιτική ένταση, ο ρυθμός και η πολυφωνία στην ποίηση της Ατένα δεν αναιρούν αυτή την απλότητα της σουηδικής γλώσσας· αντίθετα ενδυναμώνουν τον τρόπο που τα δομικά της στοιχεία επικοινωνούν μεταξύ τους και συνθέτουν το πολυσύνθετο ποιητικό της τοπίο. Καθημερινές εκφράσεις, πολιτισμικές καταστάσεις ή συνθήκες αποκτούν εξαιρετική δυσκολία στην απόδοσή τους και η ισορροπία ανάμεσα σε έναν λόγο που εκφράζει μια ποιητική αλλά και έναν πολιτισμικά καθορισμένο τρόπο σκέψης γίνεται δίκοπο μαχαίρι.
Το στοιχείο της έντασης στην ποίηση της Ατένα δεν μπορεί εύκολα να κατανοηθεί μέσα από ένα σχήμα πολιτικής δράσης όπως το γνωρίζουμε και το βιώνουμε στην ελληνική ή, αν θέλετε, στη μεσογειακή του διάσταση. Είναι μια ένταση που εδράζεται στη γάργαρη ροή του λόγου, στα πιο απλά του συστατικά. Γίνεται κομμάτι μιας πολυφωνικής εσώτερης αγωνίας και μιας πολυεπίπεδης σύνθεσης που χρειάζεται τον χρόνο της για να ολοκληρώσει τον κύκλο της. Κι εδώ η μετάφραση δεν είναι απλά ένα θέμα δυσκολίας αλλά και αγωνίας για τη σωστή απόδοση, όπως και το λεκτικό χάος που δημιουργείται αναπόφευκτα στην προσπάθεια αυτή.
Ζώντας και εργαζόμενος στη Σουηδία, πώς βιώνετε τη σχέση ανάμεσα στις δύο γλώσσες και πολιτισμούς;
Είναι δύο διαμετρικά αντίθετες «καταστάσεις» και η σχέση ανάμεσα στις δύο γλώσσες αλλά και ανάμεσα στα δύο πολιτισμικά πλαίσια δεν μπορεί εκ των πραγμάτων να είναι εύκολη. Η γλώσσα μου είναι η ελληνική, αλλά ζω στη Σουηδία τα τελευταία είκοσι χρόνια και η μετάβαση από τη μία χώρα στην άλλη είναι κυριολεκτικά η αντίθεση ανάμεσα στο κρύο ντους και στη σάουνα. Κι αυτό λειτουργεί αντίστροφα και για τα δύο πολιτισμικά πλαίσια — μην πάει το μυαλό σας αμέσως ότι το κρύο ντους ταιριάζει μόνο στη Σουηδία.
Στο νέο σας βιβλίο «Ο περίπατος των δέντρων», ποια είναι τα βασικά μοτίβα ή ερωτήματα που σας απασχολούν;
«Ο περίπατος των δέντρων» είναι ένα περιπατητικό και νυχτερινό κείμενο, όπου ακόμη και οι μέρες του διαδραματίζονται μέσα και πίσω από τις σκιάσεις των αθηναϊκών ρολών. Οι νύχτες του είναι οι ζεστές νύχτες του αθηναϊκού καλοκαιριού, γεμάτες υγρασία σωμάτων, ανάμεικτες με τη μπόχα των σκουπιδιών αλλά και τις ανάσες της αστικής φύσης· μιας υφέρπουσας παρακμής που είναι όμως γεμάτη κίνηση και ένταση, καθώς και μιας εσωτερικής περιπλάνησης που μόνο το ποιητικό υποκείμενο μπορεί να καταγράψει.
Ο περίπατος αυτός συμπυκνώνει την εμπειρία μου μέσα στο ελληνικό πολιτισμικό πλαίσιο αναφοράς λίγο πριν φύγω από την Ελλάδα το 2006. Καθώς το βιβλίο γράφτηκε εξολοκλήρου στη Σουηδία, αναπόφευκτα εμπεριέχει και την αγωνία του παρατηρητή εκ των άνω κι όχι του μετέχοντα εκ των έσω.
Πραγματικά, αφότου έφυγα από την «ειδυλλιακή» Ελλάδα του 2006, η εικόνα άρχισε να αλλάζει δραστικά. Η θεωρούμενη ουτοπία μετατράπηκε μέσα σε διάστημα δύο χρόνων σε μια απέραντη δυστοπία κι εγώ βρέθηκα από τη θέση του κοινωνού στη θέση του παρατηρητή. Έτσι η αρχική εσωτερικότητα της διαδικασίας της γραφής του «Περιπάτου» μετουσιώνεται σε μια νέα συνθήκη, αυτή της εξωγένειας, με την έννοια ότι έβλεπα πλέον το γράψιμο ως μια μορφή γέννας — μετάβασης από τα ζεστά, υγρά, κλειστοφοβικά σκοτάδια της μήτρας σ’ έναν κόσμο άπειρο και αέναο αλλά ταυτόχρονα πιο στέρεο και πιο σκληρό.
Ο «Περίπατος των Δέντρων» είναι οι νυχτερινές περιπλανήσεις ενός νεαρού άντρα στο Πεδίον του Άρεως, η σχέση του με την υπέργηρη γειτόνισσά του, για την οποία κάνει κάποια θελήματα, αλλά και τα όνειρα ή οι εφιάλτες που μεσολαβούν ανάμεσα στη νύχτα και τη μέρα. Είναι η καταβύθιση σε κάτι τόσο βαθιά ριζωμένο μέσα στο χώμα αλλά και η ανάβαση σε κάτι τόσο ανάλαφρο όσο ο αέρας που ξεγλιστρά ανάμεσα στα φύλλα των δέντρων μια δροσερή νύχτα. Τα δέντρα γίνονται έτσι τα σύμβολα της μονιμότητας αλλά ταυτόχρονα και της αναχώρησης — το δίπολο της ίδιας της γραφής.
Βλέπετε τη μετάφραση και την ποίηση ως δύο διαφορετικές ιδιότητες ή ως δύο πλευρές της ίδιας δημιουργικής διαδικασίας;
Κατά την άποψή μου είναι δύο διαφορετικές διαδικασίες, διαδικασίες όμως της ίδιας τέχνης. Για αυτό άλλωστε και οι περισσότεροι συγγραφείς ασχολούνται με τη μετάφραση. Ως συγγραφέας νιώθω την ευθύνη απέναντι στο κείμενό μου ως μια μορφή ελευθερίας ή ακόμα και απελευθέρωσης. Είναι ένας τεράστιος αγώνας, όμως ένας αγώνας που μεταδίδει όχι απλά την ουσία ή, αν θέλετε, την ηδονή ενός υποκειμένου που στοχάζεται απαλλαγμένο από ό,τι θεωρεί ότι το περιορίζει, αλλά παράλληλα γίνεται και μια μορφή ενδυνάμωσης του συγγραφέα ως φορέα κοινωνικής δράσης.
Νομίζω ότι, για να το πω κάπως ψευδοεπιστημονικά, είναι γραμμένο στο γενετικό υλικό του συγγραφέα να θεωρείται τόσο από τον ίδιο όσο και από το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο ότι έχει έναν σημαντικό ρόλο να παίξει μέσα στα κοινωνικά δρώμενα. Βέβαια, σε μια εποχή όπου οι κοινωνίες περνούν μια φάση ιδιαίτερης πολυδιάσπασης και απίσχνασης — όπως άλλωστε και η γραφή — αυτή η συναίσθηση μπορεί να διαστρεβλωθεί ή να αποκτήσει ανεπιθύμητες παρενέργειες.
Εκεί έρχεται το μεταφραστικό έργο, όπου ο συγγραφέας μπαίνει στα καλούπια κάποιου άλλου ομότεχνου. Τότε το αίσθημα ευθύνης δημιουργεί απαιτήσεις, η αίσθηση της ελευθερίας αντικαθίσταται από τη συνεχή αμφιβολία και τη μηρυκαστική εργασία που δεν αφήνει τίποτα ανεξέταστο. Αρχικά υπάρχει ο φόβος μιας «ξένης» γλώσσας αλλά και του ίδιου του περιεχομένου του κειμένου και στη συνέχεια ο τιτάνιος αγώνας για να αποδοθεί αυτό όσο πιο σωστά και λειτουργικά γίνεται.
Μέσα από αυτό το συνεχές κι επώδυνο πηγαινέλα στα δαιδαλώδη μονοπάτια των γλωσσών και του πνευματικού κόπου κάποιου άλλου δημιουργείται αναπόφευκτα μια σχέση. Οι δύο ομότεχνοι συμπλέκονται και μαζί τους κι άλλοι κι άλλοι. Σπέρνει ο ένας στα χωράφια του άλλου, φτιάχνοντας μια κοινότητα γραφής και σκέψης ή, για να το βάλω και στο πλαίσιο του βιβλίου μου, μια μορφή πολύτιμης πνευματικής περιπατητικής κοινότητας.
Υπάρχει κάποιος ποιητής ή συγγραφέας που θεωρείτε καθοριστικό σημείο αναφοράς για το έργο σας;
Ο Αισχύλος και ο Μαρσέλ Προύστ, για αρχή.
Σχετικά με την εκδήλωση
Η διεθνούς φήμης Ιρανο-Σουηδή ποιήτρια και μεταφράστρια Ατένα Φαροκχζάντ και ο Ελληνο-Σουηδός μεταφραστής και συγγραφέας Αντώνιος Μπογαδάκης θα παρουσιάσουν το έργο τους, τη Δευτέρα 11 Μαΐου 2026, στις 7.30 το απόγευμα, στη Λογοτεχνική Γωνία στη Λάρισα (Γαληνού και Φαρμακίδου).
Η Φαροκχζάντ θα μιλήσει για το βιβλίο της «Η χρονιά του γαϊδάρου» (εκδόσεις «Θράκα»), σε μετάφραση του Αντώνη Μπογαδάκη, και για τη σύγχρονη σουηδική ποιητική σκηνή. Ο Αντώνιος Μπογαδάκης θα συζητήσει για την εμπειρία της μετάφρασης του βιβλίου, για το νέο του έργο «Ο περίπατος των δέντρων» (εκδόσεις «Θράκα»), καθώς και για τις συγκλίσεις και αποκλίσεις μεταξύ ελληνικής και σουηδικής λογοτεχνίας. Η Marija Dejanović θα πει λίγα λόγια για τα βιβλία και το project.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, οι συμμετέχοντες/-ουσες στο Εργαστήριο Ποίησης της Αντιδημαρχίας Πολιτισμού του Δήμου Λαρισαίων, υπό τη διεύθυνση του Θάνου Γώγου, θα διαβάσουν μεταφράσεις ποιημάτων σύγχρονων Σουηδών δημιουργών. Τα ποιήματα επιλέχθηκαν από την ίδια τη Farrokhzad και μεταφράστηκαν στο πλαίσιο του Εργαστηρίου με τη συνεργασία των δύο προσκεκλημένων. Ο αντιδήμαρχος Πολιτισμού Θωμάς Ρετσιάνης θα χαιρετήσει την εκδήλωση. Την εκδήλωση θα συντονίσει ο Θάνος Γώγος.
Η εκδήλωση συνδιοργανώνεται από την ΑΜΚΕ ΘΡΑΚΑ και την Αντιδημαρχία Πολιτισμού του Δήμου Λαρισαίων, με την υποστήριξη του Swedish Arts Council (Υπουργείο Πολιτισμού της Σουηδίας).
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
