Τι αλλάζει στις κληρονομιές – Κατατέθηκε το νομοσχέδιο

Κατατέθηκε στη Βουλή το νέο νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης με τίτλο «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και άλλες διατάξεις», ανοίγοντας τον δρόμο για μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που επιχειρούνται τις τελευταίες δεκαετίες στον Αστικό Κώδικα. Το σχέδιο νόμου εισάγεται την ερχόμενη Τρίτη στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή, ενώ η συζήτηση και ψήφισή του στην Ολομέλεια της Βουλής αναμένεται να πραγματοποιηθεί τη μεθεπόμενη εβδομάδα.

Σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση, βασικός στόχος της μεταρρύθμισης είναι «ο εκσυγχρονισμός και η προσαρμογή του Κληρονομικού Δικαίου στις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες», με την κυβέρνηση να επιδιώκει ένα πιο ευέλικτο και λειτουργικό πλαίσιο για τη διαχείριση της κληρονομικής διαδοχής, των διαθηκών και των υποχρεώσεων των κληρονόμων.

Το νομοσχέδιο αντικαθιστά ουσιαστικά το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα, που αφορά το κληρονομικό δίκαιο, φέρνοντας εκτεταμένες αλλαγές σε θεσμούς που παρέμεναν σχεδόν αμετάβλητοι επί δεκαετίες. Μεταξύ των σημαντικότερων παρεμβάσεων περιλαμβάνονται η αναμόρφωση της εξ αδιαθέτου διαδοχής, η τροποποίηση του θεσμού της νόμιμης μοίρας, η αναθεώρηση της ευθύνης των κληρονόμων για τα χρέη της κληρονομίας, αλλά και η εισαγωγή νέων μορφών κληρονομικών συμβάσεων.

Κεντρική καινοτομία του σχεδίου νόμου αποτελεί η καθιέρωση της «κληρονομικής σύμβασης αιτία θανάτου», ενός θεσμού που μέχρι σήμερα δεν προβλεπόταν στο ελληνικό δίκαιο. Η νέα διάταξη δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες να ρυθμίζουν συμβατικά τη διάθεση της περιουσίας τους μετά θάνατον, μέσω συμβολαιογραφικής πράξης και με αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων. Νομικοί κύκλοι εκτιμούν ότι η πρόβλεψη αυτή θα μπορούσε να περιορίσει σημαντικά τις μεταγενέστερες οικογενειακές συγκρούσεις και τις δικαστικές διαμάχες γύρω από διαθήκες και κληρονομικά δικαιώματα.

Παράλληλα, το υπουργείο Δικαιοσύνης επιχειρεί να απλοποιήσει τις διαδικασίες σύνταξης διαθηκών. Μειώνεται ο αριθμός των απαιτούμενων μαρτύρων για δημόσιες και μυστικές διαθήκες, ενώ θεσπίζονται ειδικές πρόνοιες για πρόσωπα με σοβαρές αναπηρίες. Επιπλέον, εισάγεται ένας ενιαίος τύπος διαθήκης για έκτακτες περιστάσεις, με στόχο να αποφεύγονται γραφειοκρατικά εμπόδια και ακυρότητες που μέχρι σήμερα οδηγούσαν συχνά σε πολύχρονες δικαστικές αντιπαραθέσεις.

Ιδιαίτερο βάρος δίνεται και στην αναμόρφωση της εξ αδιαθέτου διαδοχής, δηλαδή της διαδικασίας που εφαρμόζεται όταν δεν υπάρχει διαθήκη. Το σχέδιο νόμου μεταβάλλει τη σειρά των συγγενών που καλούνται στην κληρονομία, επηρεάζοντας άμεσα τη θέση συζύγων, τέκνων και ανιόντων συγγενών. Η κληρονομική μερίδα του επιζώντος συζύγου αυξάνεται στις περιπτώσεις ύπαρξης ενός μόνο τέκνου, ενώ ο σύζυγος μετακινείται στην τρίτη τάξη κληρονόμων αντί της τέταρτης, όπως ισχύει μέχρι σήμερα.

Στις αλλαγές περιλαμβάνεται επίσης η ένταξη των προπαππούδων και προγιαγιάδων στην κληρονομική διαδοχή, καθώς και η αναδιάταξη της θέσης παππούδων, γιαγιάδων και εγγονών. Παράλληλα, για πρώτη φορά προβλέπεται υπό προϋποθέσεις δυνατότητα αναγνώρισης κληρονομικού δικαιώματος σε σύντροφο ελεύθερης ένωσης που συζούσε με τον θανόντα, γεγονός που θεωρείται από πολλούς ως μία από τις πιο κοινωνικά φορτισμένες παρεμβάσεις του νομοσχεδίου.

Σημαντική θεωρείται και η αλλαγή που αφορά τα χρέη της κληρονομίας. Με βάση τις νέες διατάξεις, ο κληρονόμος δεν θα ευθύνεται αυτομάτως με την προσωπική του περιουσία για τις οφειλές του θανόντος, εκτός αν αποδεχθεί ρητά την κληρονομία χωρίς περιορισμούς. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η ρύθμιση αυτή προστατεύει πολίτες που βρέθηκαν στο παρελθόν αντιμέτωποι με δυσανάλογα οικονομικά βάρη λόγω άγνωστων χρεών, ενώ νομικοί εκτιμούν ότι θα αλλάξει ουσιαστικά τη διαχείριση των αποποιήσεων κληρονομιάς.

Παρεμβάσεις προβλέπονται και στον θεσμό της δικαστικής εκκαθάρισης κληρονομίας. Το νέο πλαίσιο ορίζει ότι εκκαθαριστής θα μπορεί να διορίζεται αποκλειστικά δικηγόρος εγγεγραμμένος σε ειδικό κατάλογο του αρμόδιου δικαστηρίου, ενώ αποκλείεται η δυνατότητα να αναλαμβάνουν τη θέση αυτή οι ίδιοι οι κληρονόμοι. Παράλληλα, σε περίπτωση που η κληρονομική περιουσία δεν επαρκεί, οι κληρονόμοι θα φέρουν προσωπική ευθύνη για τα έξοδα της εκκαθάρισης και την αμοιβή του εκκαθαριστή.

Το σχέδιο νόμου τροποποιεί και το καθεστώς εκτέλεσης των διαθηκών, επανακαθορίζοντας τις αρμοδιότητες και τις ευθύνες των εκτελεστών διαθήκης. Αυξάνεται το ύψος των δαπανών που μπορούν να πραγματοποιηθούν χωρίς δικαστική άδεια όταν υπάρχει συναίνεση των κληρονόμων, ενώ προβλέπεται προσωπική ευθύνη του εκτελεστή σε περιπτώσεις αυθαίρετων ενεργειών ή κακοδιαχείρισης.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στην προστασία της προσωπικότητας μετά θάνατον. Το νέο πλαίσιο δίνει τη δυνατότητα στον διαθέτη να ορίζει μέσω διαθήκης πρόσωπο υπεύθυνο για την προστασία της μνήμης και της προσωπικότητάς του, ενώ επεκτείνεται η προστασία της οικογενειακής στέγης και στους συντρόφους συμφώνου συμβίωσης σε περίπτωση θανάτου μισθωτή κατοικίας.

Παράλληλα, τροποποιούνται διατάξεις του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας ώστε να προσαρμοστούν στις νέες ρυθμίσεις. Καθορίζεται, μεταξύ άλλων, η διαδικασία δημοσίευσης των κληρονομικών συμβάσεων, ενώ προβλέπεται και ειδική διαδικασία για τη βεβαίωση κληρονομικού δικαιώματος συντρόφων ελεύθερης ένωσης.

Στην οικονομική έκθεση του νομοσχεδίου αναφέρεται ότι ορισμένες από τις νέες ρυθμίσεις ενδέχεται να επιφέρουν απώλειες δημοσίων εσόδων, κυρίως λόγω αλλαγών στη νόμιμη μοίρα και απαλλαγών από εισφορές και κρατήσεις.