Σε μια εποχή που οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, η λειψυδρία και τα έντονα πλημμυρικά φαινόμενα, γίνονται όλο και πιο ορατές στα μεσογειακά νησιά, ένα ευρωπαϊκό έργο επιχειρεί να δώσει απαντήσεις αναδεικνύοντας την αξία μιας παραδοσιακής τεχνικής κατασκευών, της τέχνης της ξερολιθιάς, σε ένα ελληνικό νησί που δοκιμάζεται από την έλλειψη νερού, τη Σίφνο.
Στοχεύοντας στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας της Μεσογείου απέναντι στην κλιματική κρίση, μέσω της ευρείας εφαρμογής φυσικών λύσεων, το έργο CARDIMED με συνολικό προϋπολογισμό περίπου 20 εκατομμυρίων ευρώ και χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο του προγράμματος Horizon Europe 2021-2027, υλοποιείται από 53 εταίρους, πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, δημόσιους φορείς και τοπικές αρχές, από περισσότερες από δέκα χώρες. Συντονιστής είναι το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ενώ συμμετέχουν και η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου και η Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας.
Στην «καρδιά» του ευρωπαϊκού έργου βρίσκεται η αναβίωση μιας παλιάς τεχνικής: τα ξερολιθικά φράγματα ανάσχεσης σε εποχικούς χειμάρρους της Σίφνου. Η τέχνη της ξερολιθιάς έχει εγγραφεί στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της UNESCO για την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά. Πρόκειται για πέτρινες δομές χωρίς συνδετικά υλικά, που τοποθετούνται ως αναβαθμοί μέσα στα ρέματα και λειτουργούν ως ένα φυσικό σύστημα επιβράδυνσης της ροής του νερού επιτρέποντάς του να παραμένει περισσότερο στο οικοσύστημα του νησιού αντί να καταλήγει γρήγορα στη θάλασσα. Οι ξερολιθιές αποτελούσαν για γενιές θεμέλιο της κυκλαδίτικης γεωργίας.
Αυτή η πρακτική, συνδεδεμένη με τη μεσογειακή παράδοση, επανέρχεται σήμερα ως σύγχρονη λύση βασισμένη στην ίδια τη φύση (nature-based solution), επειδή μπορεί να συμβάλει ταυτόχρονα στη συγκράτηση νερού, στη μείωση της διάβρωσης, στον εμπλουτισμό του εδάφους με υγρασία και στη γενικότερη προσαρμογή του τοπίου στις κλιματικές πιέσεις.
Έχει διαπιστωθεί ότι στη Σίφνο, ένα νησί με απότομο και άνυδρο ανάγλυφο, οι έντονες αλλά σύντομες βροχοπτώσεις οδηγούν συνήθως σε ταχεία απορροή του νερού προς τη θάλασσα, παρασύροντας πολύτιμο έδαφος και αυξάνοντας τον κίνδυνο πλημμυρών. Το δίκτυο των μικρής κλίμακας πέτρινων φραγμάτων λειτουργεί ως φυσικός «ρυθμιστής»: επιβραδύνει τη ροή του νερού, επιτρέπει τη σταδιακή απορρόφησή του από το έδαφος και ενισχύει την αναπλήρωση των υπόγειων υδροφορέων.
Κατασκευή 120 ξερολιθικών φραγμάτων
Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου CARDIMED κατασκευάστηκαν στη Σίφνο 120 παραδοσιακά λίθινα φράγματα σε δύο ρέματα της λεκάνης των Καμαρών (90 στην περιοχή Ταξιάρχης Σκάφης, στα νοτιοανατολικά, και 30 στο ρέμα Χώνης/Τρεις Πηγές, στα βορειοδυτικά), καλύπτοντας συνολικά περίπου 10.000 τ.μ. φυσικών και αγροτικών εκτάσεων. Το συνολικό μήκος της παρέμβασης εκτείνεται σε 3,9 χιλιόμετρα.
Η επιλογή των θέσεων βασίστηκε αρχικά σε εμπειρική αξιολόγηση ειδικών και στη συνέχεια βελτιστοποιήθηκε μέσω υδρολογικών και υδραυλικών μελετών, με χρήση μοντέλων προσομοίωσης για τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας στην ανάσχεση πλημμυρών και τη συγκράτηση νερού.
Η κατασκευή έγινε με μεγάλες πέτρες από την ίδια την κοίτη των ρεμάτων και τις γύρω περιοχές, ώστε να διασφαλιστεί η αρμονική ένταξη στο τοπίο και να ελαχιστοποιηθεί το περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Οι πέτρες τοποθετήθηκαν χειρωνακτικά χωρίς τη χρήση σκυροδέματος, ακολουθώντας παραδοσιακές τεχνικές. Κεντρικό ρόλο στον συντονισμό και την υλοποίησή τους είχε η περιβαλλοντική οργάνωση «Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο» (MedINA). Την τεχνική κατασκευή ανέλαβε το Μπουλούκι, μια συλλογικότητα που ερευνά και ενεργοποιεί τις παραδοσιακές τεχνικές δόμησης. Μέσα από ένα πρόγραμμα επαγγελματικής μαθητείας, το Μπουλούκι συνέβαλε στην εκπαίδευση νέων τεχνιτών στην παραδοσιακή τέχνη της ξερολιθιάς, ενισχύοντας παράλληλα τη διατήρηση και μετάδοση αυτής της γνώσης.
Εγκατάσταση συστήματος παρακολούθησης
Η ερευνητική ομάδα I-SENSE Group του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Συστημάτων Επικοινωνίας και Υπολογιστών (ΕΠΙΣΕΥ) του Εθνικού Μετσόβιου Πολτευχνείου εγκατέστησε στη Σίφνο μετεωρολογικό σταθμό και εξελιγμένα συστήματα αισθητήρων για την παρακολούθηση και αξιολόγηση της λύσης αυτής για τη διαχείριση του νερού.
«Για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των λίθινων αναβαθμών εφαρμόζεται ένα πολυεπίπεδο σύστημα παρακολούθησης που συνδυάζει δεδομένα από διαφορετικές πηγές. Το πλαίσιο αυτό ενσωματώνει δορυφορικά δεδομένα τηλεπισκόπησης που συμπληρώνονται από επιτόπιες μετρήσεις μέσω των αισθητήρων και σταθερών σταθμών παρακολούθησης, αλλά και συμμετοχικά δεδομένα που συλλέγονται μέσα από δράσεις crowdsourcing, στις οποίες θα συμμετέχουν και οι ίδιοι οι πολίτες», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δρ Πάνος Μιχαλής, υπεύθυνος του έργου και ερευνητής στο I-SENSE Group.
Συγκεκριμένα, αξιοποιούνται τεχνικές παρατήρησης της Γης μέσω του δορυφόρου Sentinel-2, από τον οποίο προκύπτουν δείκτες, που επιτρέπουν την αξιολόγηση της υγείας της βλάστησης, της διαθεσιμότητας εδαφικής υγρασίας και της δυναμικής της επιφάνειας. Τα δεδομένα αυτά αναμένεται να ενισχυθούν με υψηλότερης ανάλυσης πληροφορία από τις αποστολές Copernicus Contributing Missions, βελτιώνοντας την ακρίβεια στον χώρο και τον χρόνο.
Τα δορυφορικά δεδομένα συμπληρώνονται από επιτόπιες μετρήσεις μέσω των συστημάτων παρακολούθησης εγκατεστημένων σε καίρια σημεία, τα οποία παρέχουν σε πραγματικό χρόνο πληροφορίες για υδρολογικές, μετεωρολογικές και οικολογικές παραμέτρους υπό διαφορετικές κλιματικές συνθήκες. Επιπλέον, θα αξιοποιηθούν και συμμετοχικές δράσεις συλλογής δεδομένων (crowdsourcing), ενισχύοντας τη σύνδεση της επιστημονικής παρακολούθησης με την τοπική κοινωνία.
Ο κ. Μιχαλής προσθέτει ότι μέσα στον Μάιο αναμένεται η εγκατάσταση και ενός δεύτερου συστήματος παρακολούθησης στάθμης ύδατος σε αναβαθμό, ενισχύοντας περαιτέρω τη συλλογή δεδομένων πεδίου.
Ήδη, από τα πρώτα δεδομένα παρακολούθησης, προκύπτουν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά ευρήματα. Μέσα από δορυφορική ανάλυση και έπειτα από σύγκριση με τη γραμμή βάσης (baseline) πριν από την κατασκευή των αναβαθμών, καταγράφονται σαφείς μεταβολές στη συμπεριφορά του νερού. Συγκεκριμένα, παρατηρείται δυναμική ανίχνευση αλλαγών, που επιβεβαιώνει ότι μετά την εγκατάσταση των αναβαθμών ενισχύεται η κατακράτηση νερού κατά μήκος των ρεμάτων. Οι αναβαθμοί λειτουργούν ήδη όπως είχε σχεδιαστεί: επιβραδύνουν τη ροή και συγκρατούν το νερό, επιτρέποντάς του να παραμένει περισσότερο στο τοπικό υδρολογικό σύστημα. Ωστόσο, όπως διευκρινίζει ο κ. Μιχαλής, το πλήρες όφελος της παρέμβασης αναμένεται να φανεί σταδιακά, σε βάθος χρόνου.
«Αυτό που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, τόσο στο πλαίσιο του έργου όσο και ως πολίτες μιας χώρας, όπου τα νησιά μας δοκιμάζονται από τη λειψυδρία, είναι η δυνατότητα κλιμάκωσης αυτών των λύσεων. Η μελλοντική έρευνα θα εστιάσει στην ενίσχυση της δορυφορικής ανάλυσης με περισσότερα επιτόπια δεδομένα και συμμετοχικές προσεγγίσεις, αξιοποιώντας οικονομικούς αισθητήρες και παρατηρήσεις πολιτών, ιδιαίτερα σε πλημμυρικά επεισόδια», αναφέρει από την πλευρά του ο δρ Άγγελος Αμδίτης, ιδρυτής του I-SENSE Group και διευθυντής έρευνας και ανάπτυξης του Ινστιτούτου ΕΠΙΣΕΥ του ΕΜΠ.
Ο κ. Αμδίτης αποκαλύπτει ότι ήδη στο πλαίσιο του έργου, έχουν σχεδιαστεί και υλοποιούνται πιλότοι και σε άλλα νησιά του Αιγαίου, όπως η Μύκονος και η Λέσβος, «από τους οποίους αναμένουμε εξίσου ενθαρρυντικά αποτελέσματα: αποκατάσταση του φυσικού κύκλου του νερού, ενίσχυση της βιοποικιλότητας, πιο αξιόπιστοι υδατικοί πόροι για τη γεωργία και μείωση της εξάρτησης από ενεργοβόρες λύσεις, όπως η αφαλάτωση. Πρόκειται για ένα παράδειγμα όπου η καινοτομία και η τεχνολογία, σε σύμπλευση με τη γνώση του παρελθόντος, δείχνουν τον δρόμο για μια πιο βιώσιμη και ανθεκτική νησιωτική πραγματικότητα».
Φωτογραφίες του έργου: Ερευνητική ομάδα I-SENSE Group
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
