Του γεωπόνου Κώστα Μπρούζα
Στην παρούσα έρευνά μας παρουσιάζουμε τη γνωστή κωμόπολη Δεσκάτη, πατρίδα πολλών κατοίκων της Λάρισας. Κτισμένη στις νότιες πλαγιές των Καμβουνίων, σε υψόμετρο 860 μ., 40 χλμ. ΒΔ της Ελασσόνας, δεξιά του δημόσιου δρόμου Λάρισας-Γρεβενών, απέχει από τη Λάρισα 80 χλμ. και από τα Γρεβενά 60.
Η αρχική μορφή του τοπωνυμίου, αναφερόμενο ήδη το 1454, είναι Ντισικάτα-Ντισκάτα, και σημαίνει στα βλάχικα τόπος κομμένος, λόγω των 4 χειμάρρων που κόβουν τον οικισμό σε 4 συνοικίες (Μικρή, Μεσαία, Σάντοβο, Αϊ-Θανάσης). Πρόκειται για έναν οικισμό της ύστερης βυζαντινής εποχής, καθώς αναφέρεται στην πρώτη σωζόμενη απογραφή των Οθωμανών του 1454/1455 και στην μη σωζόμενη του 1440. Μέχρι το 1881 ανήκε στην Επισκοπή των Σταγών (Καλαμπάκας), την περίοδο 1882-1896 υπήρχε η Μητρόπολη της Δισκάτης και από το 1897 ανήκει στη Μητρόπολη της Ελασσόνας. Το 1964, για να ιδρυθεί ο νομός των Γρεβενών, αποσπάστηκε από την επαρχία της Ελασσόνας και ανήκει στον νομό τους.
Σήμερα αποτελεί την έδρα του Δήμου της Δεσκάτης, στον οποίο ανήκουν οικισμοί του νότιου τμήματος του νομού.
Ο Εκδρομικός Μορφωτικός Σύλλογος της Δεσκάτης (ΕΜΟΔ) διασώζει τα τοπικά έθιμα, με κυριότερο όλων το προβόδισμα της Πασχαλιάς την Παρασκευή της Διακαινισίμου (Ζωοδόχου Πηγής). Στην πλατεία του οικισμού στήνεται ένας τρίπατος χορός, γυναικών και ανδρών, γνωστός ως Αντρομάνα.
Στην κορυφή των Καμβουνίων (Πρίονος) λειτουργεί το Καταφύγιο, το οποίο δέχεται το καλοκαίρι πολλούς φυσιολάτρες και άλλους. Στην πλατεία βρίσκεται ο περικαλλής πολιούχος των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Τη μέρα της γιορτής τους διοργανώνονται ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις και αγώνες (Κωνσταντίνεια).
Στην αρχή των Καμβουνίων (Μπουνάσια) βρίσκεται η Μονή της Ευαγγελίστριας, η οποία ανακαινίστηκε, για τελευταία φορά, το 1814.
Δυτικά του οικισμού σώζονται ερείπια του οθωμανικού στρατώνα το 1884 (κουσλάς). Πίσω από τα Καμβούνια, στην αριστερή όχθη του Αλιάκμονα και της λίμνης του Ιλαρίωνα βρίσκεται η Μονή του Οσίου Νικάνορα και η Μονή της Κοίμησης της Θεοτόκου του Τουρνικίου (Παναγιάς).
Στη βιβλιοθήκη του ΕΜΟΔ υπάρχουν πολλά βιβλία για τη Δεσκάτη, έργα του Κώστα Σπανού, σχετικά με την ιστορία και τη λαογραφία της Δεσκάτης. Από τη Δεσκάτη κατάγονται ο ηθοποιός Νίκος Τσούκας, ο ποιητής Χρήστος Μπράβος και ο ιστορικός ερευνητής Κώστας Σπανός, βραβευμένος από την Ακαδημία Αθηνών για την πολυετή ασχολία του με την Ιστορία της Θεσσαλίας και την έκδοση του ιστορικού περιοδικού Θεσσαλικό Ημερολόγιο, με 84 τόμους έως τώρα, και από την Παρασκευή ο γλύπτης στο Βερολίνο Χρήστος Μπουρονίκος.
Συμβαίνει στα ίδια ή σε διαφορετικά ΦΕΚ, πηγές που κυρίως στηρίχτηκε η έρευνά μας, οι οικισμοί να αναφέρονται άλλοτε ως χωρία και άλλοτε ως συνοικισμοί ή οικισμοί και τα ονόματά τους, πολλές φορές, να είναι διαφορετικά γραμμένα χωρίς να υπάρχει η απαιτούμενη ερμηνεία. Τα λάθη αυτά ή οι παραλείψεις οφείλονται κυρίως στον γραφικό χαρακτήρα του εκάστοτε γραμματέα της Κοινότητας, καθώς πιθανόν και σε άλλους λόγους.
Από την απογραφή του 1940 και μετά, άρχισε σταδιακά να αποκαθίσταται με νεότερα ή διορθωτικά ΦΕΚ η ορθή γραφή και εκφορά των ονομάτων των οικισμών και των διοικητικών σχηματισμών. Κατά τη μεταγραφή, καταγράφτηκαν αυτούσια ή σε εισαγωγικά τα «λανθασμένα» οικωνύμια ή ολόκληρες παράγραφοι όπως αρχικά τυπωθεί.
Η αυτοδιοικητική πορεία της Δεσκάτης είναι «περιπετειώδης», όπως αναδεικνύεται στην έρευνά μας που ακολουθεί.
Η ΔΕΣΚΑΤΗ
Έτος 1913. Στην απογραφή του 1913 αναφέρεται με το όνομα Δισκάτη και μαζί με τον Άγιο Γεώργιο έχουν πληθυσμό 3.298 κατοίκους (1.733 άρρενες και 1.565 θήλεις), υπαγόμενη στην Υποδιοίκηση Ελασσώνος, του Νομού Κοζάνης (ΦΕΚ 112Α/28.3.1915).
Έτος 1915. Ως χωρίον Δεσκάτη υπάγεται στην Υποδιοίκηση Γρεβενών του Νομού Κοζάνης αποσπώμενο από την Υποδιοίκηση Ελασσώνος η οποία «προστίθεται εις τον νομόν Λαρίσης» (ΦΕΚ 120Α/1.4.1915).
Έτος 1918. Αναγνωρίζεται κοινότητα «υπό το όνομα Κοινότης Δεσκάτης και με έδραν τον ομώνυμον συνοικισμόν (σ.σ. αντί οικισμόν)» ανήκουσα στην Υποδιοίκηση Γρεβενών, του Νομού Κοζάνης. «Προς ταύτην ενούνται και οι συνοικισμοί Άγιος Γεώργιος, Σέλισμα και Τσιούκα». (ΦΕΚ 260Α/31.12.1918).
Έτος 1920. Στην απογραφή του 1920 αναφέρεται με το όνομα Δεσκάτη με 3.070 κατοίκους (1.522 άρρενες και 1.548 θήλεις) υπαγόμενη στην Υποδιοίκηση Γρεβενών, του Νομού Κοζάνης (ΦΕΚ 244Α/27.12.1921. Απογραφή 18.12.1920).
Σέλισμα 61 κάτοικοι.
Τσιούκα 57 κάτοικοι.
Ο συνοικισμός Άγιος Γεώργιος δεν αναφέρεται σ΄ αυτή την απογραφή. Προφανώς απογράφτηκε με τη Δεσκάτη, όπως το 1913.
Έτος 1927. «Ο συνοικισμός Τσούκα της κοινότητος Δεσκάτης μετονομάζεται εις Γήλοφος (ο) » (ΦΕΚ 18Α/1.2.1927).
«Ο συνοικισμός Σέλισμα της κοινότητος Δεσκάτης μετονομάζεται εις Διασελάκι» (ΦΕΚ 206Α/28.9.1927).
Έτος 1928. Στην απογραφή του 1928 αναφέρεται με το όνομα Δεσκάτη με 3.417 κατοίκους (1.762 άρρενες και 1.655 θήλεις) υπαγόμενη στην Επαρχία Γρεβενών, του Νομού Κοζάνης (ΓΣΥΕ. Απογραφή 15-16 Μαΐου 1928).
Γήλοφος (Τσούκα) 84 κάτοικοι.
Διασελάκι (Σέλισμα) 33 κάτοικοι.
Με την παρούσα απογραφή αναγνωρίζονται ως οικισμοί οι συνοικίες Μεσαίος με 136 κατοίκους και Σάδοβον (Μάγερ) με 125 κατοίκους. Ο τύπος Μάγερ είναι παντελώς άσχετος με τη Δεσκάτη. Πρόκειται προφανώς για λάθος.
Και εδώ, ο συνοικισμός Άγιος Γεώργιος δεν αναφέρεται. Συμπεραίνεται ότι απογράφτηκε με τη Δεσκάτη όπως το 1913 και 1928.
Έτος 1940. Στην απογραφή του 1940 αναφέρεται με το όνομα η Δεσκάτη με 4.044 κατοίκους (2.016 άρρενες και 2.028 θήλεις) υπαγόμενη στην Επαρχία Γρεβενών, του Νομού Κοζάνης (ΓΣΥΕ. Απογραφή 16.10.1940, έκδοση 1950).
Γήλοφος (Τσούκα) 126 κάτοικοι.
Διασελάκι (Σέλισμα) 63 κάτοικοι.
Ο συνοικισμός Άγιος Γεώργιος πάλι δεν εμφανίζεται.
Με την παρούσα απογραφή οι οικισμοί Μεσαίος και Σάδοβον (Μάγερ) καταργούνται.
Έτος 1943. «Η Κοινότης Δεσκάτης αποσπάται του Νομού Κοζάνης και της επαρχίας Γρεβενών και υπάγεται διοικητικώς εις τον Νομόν Λαρίσης και την επαρχία Ελασσώνος», σύμφωνα με το ΦΕΚ 10Α/21.1.1943.
Έτος 1951. Στην απογραφή του 1951 αναφέρεται με το όνομα η Δεσκάτη με 3.738 κατοίκους, υπαγόμενη στην Κοινότητα Δεσκάτης, της Επαρχίας Ελασσόνος, του Νομού Λαρίσης (ΦΕΚ 167Α/31.7.1954. Απογραφή 7.4.1951). Επανεμφανίζεται σ’ αυτή την απογραφή ο Άγιος Γεώργιος με 143 κατοίκους. Ο Γήλοφος έχει 181 κατοίκους και το Διασελλάκιον 123 κατοίκους.
Έτος 1961. Στην απογραφή του 1961 αναφέρεται με το όνομα η Δεσκάτη με 4.714 κατοίκους, υπαγόμενη στην Κοινότητα Δεσκάτης, της Επαρχίας Ελασσόνος, του Νομού Λαρίσης (ΦΕΚ. 16Β/19.1.1962. Απογραφή 19.3.1961).
Ο Άγιος Γεώργιος – κάτοικοι.
Ο Γήλοφος 192 κάτοικοι.
Το Διασελλάκιον 28 κάτοικοι.
Έτος 1964. Ιδρύεται…«Νομός Γρεβενών, αποτελούμενος: α) Εκ της ομωνύμου επαρχίας αποσπωμένης του Νομού Κοζάνης, εξαιρέσει…και β) των Κοινοτήτων Δασοχωρίου, Δεσκάτης και Παρασκευής, μετά των υπαγομένων εις αυτάς συνοικισμών, αποσπωμένων του Νομού Λαρίσης και της επαρχίας Ελασσόνος και υπαγομένων, εφεξής διοικητικώς, εις τον Νομόν Γρεβενών και την ομώνυμον επαρχίαν» (ΦΕΚ 185Α/30.10.1964). Με το ίδιο ΦΕΚ, άρθρο 12, η Κοινότητα Δεσκάτης αναγνωρίζεται σε Δήμο με έδρα τη Δεσκάτη.
Έτος 1971. Στην απογραφή του 1971 αναφέρεται με το όνομα η Δεσκάτη ανήκουσα στον Δήμο Δεσκάτης, της Επαρχίας Γρεβενών, του Νομού Γρεβενών με 4.146 κατοίκους (ΦΕΚ 225Β/14.3.1972. Απογραφή 14.3.1971).
Ο Άγιος Γεώργιος – κάτοικοι.
Ο Γήλοφος 180 κάτοικοι.
Το Διασελλάκιον – κάτοικοι.
Έτος 1981. Στην απογραφή του 1981 η Δεσκάτη αναφέρεται με 4.259 κατοίκους (ΦΕΚ 370Β/14.6.1982. Απογραφή 5.4.1981).
Ο Άγιος Γεώργιος – κάτοικοι.
Ο Γήλοφος 177 κάτοικοι.
Το Διασελλάκιον – κάτοικοι.
Έτος 1991. Στην απογραφή του 1991 η Δεσκάτη φέρεται να έχει 4.483 κατοίκους (ΦΕΚ 882Β/6.12.1993. Απογραφή 17.3.1991).
Ο Άγιος Γεώργιος 3 κάτοικοι.
Ο Γήλοφος 150 κάτοικοι.
Το Διασελλάκιον 11 κάτοικοι.
Έτος 1997. Ο Δήμος Δεσκάτης, σύμφωνα με τον νόμο 2539 «Συγκρότηση της Πρωτοβάθμιας Τοπικής Αυτοδιοίκησης» Πρόγραμμα Καποδίστριας, διευρύνεται και προσαρτά τις κοινότητες Δασοχωρίου, Παλιουριάς, Παναγίας, Παρασκευής οι οποίες και καταργούνται. Έδρα του Δήμου ορίζεται ο οικισμός Δεσκάτη (ΦΕΚ 244Α/4.12.1997).
Έτος 1999. Οι νέοι δήμοι και κοινότητες του Προγράμματος «Καποδίστριας» αρχίζουν να λειτουργούν από 1.1.1999. Την ίδια ημερομηνία οι επαρχίες, ως μονάδες της διοικητικής διαίρεσης της χώρας, καταργούνται (ΦΕΚ 244Α /4.12.1997, άρθρα 2 και 19).
Έτος 2001. Στην απογραφή του 2001 αναφέρεται με το όνομα η Δεσκάτη του Δημοτικού Διαμερίσματος Δεσκάτης, του Δήμου Δεσκάτης, του Νομού Γρεβενών με 4.028 κατοίκους (ΦΕΚ 715Β/12.6.2002. Απογραφή 18.3.2001).
Ο Άγιος Γεώργιος 10 κάτοικοι.
Ο Γήλοφος 141 κάτοικοι.
Το Διασελλάκιον 8 κάτοικοι.
Έτος 2006. Το Δημοτικό Διαμέρισμα Δεσκάτης ονομάζεται Τοπικό Διαμέρισμα του Δήμου Δεσκάτης, του Νομού Γρεβενών σύμφωνα με το ΦΕΚ 114Α/8.6.2006.
Έτος 2010. Ο Δήμος Δεσκάτης διευρύνεται, σύμφωνα με το Πρόγραμμα «Καλλικράτης» «με έδρα τη Δεσκάτη, αποτελούμενος από τους δήμους α. Δεσκάτης και β. Χασίων, οι οποίοι καταργούνται» (ΦΕΚ 87Α/7.6.2010).
Η Δεσκάτη σύμφωνα με το νεότερο ΦΕΚ 1292Β/11.8.2010 υπάγεται στη Δημοτική Κοινότητα Δεσκάτης (πρώην Τοπικού Διαμερίσματος Δεσκάτης), της Δημοτικής Ενότητας Δεσκάτης, του Δήμου Δεσκάτης, της Περιφερειακής Ενότητας Γρεβενών (όπως αποκαλείται πλέον ο Νομός των Γρεβενών).
Έτος 2011. Στην απογραφή του 2011 η Δεσκάτη έχει 3.526 κατοίκους (ΦΕΚ 699Β/20.3.2014. Απογραφή 9.5.2011).
Ο Άγιος Γεώργιος 1 κάτοικο.
Ο Γήλοφος 91 κάτοικοι.
Το Διασελλάκιον 2 κάτοικοι.
Έτος 2019. Η Δημοτική Κοινότητα Δεσκάτης αποκαλείται πλέον Κοινότητα Δεσκάτης της Δημοτικής Ενότητας Δεσκάτης, του Δήμου Δεσκάτης, της ΠΕ Γρεβενών σύμφωνα με το ΦΕΚ 1327Α/19.4.2019.
Έτος 2021. Στην απογραφή του 2021 η Δημοτική Ενότητα Δεσκάτης εμφανίζεται με 5.219 κατοίκους (ΕΛ.ΣΤ.Α. 29.12.2022) και ο Δήμος Δεσκάτης με 5.155 κατοίκους
Στοιχεία της απογραφής του 2021 για τον οικισμό της Δεσκάτης δεν εντοπίστηκαν.
Στις απογραφές του 1913, 1920 και 1928 το όνομα του οικισμού αναγράφεται χωρίς άρθρο. Στην απογραφή του 1913 αναγράφεται ως Δισκάτη ενώ στις υπόλοιπες μέχρι σήμερα ως Δεσκάτη.
Το οικωνύμιο Ντισκάτα εξελίχθηκε σε Δισκάτα (της Δισκάτης) μετά το 1870 και από τη γενική της Δισκάτης προέκυψε στα σχολεία της η ονομαστική η Δισκάτη. Μετά το 1914 καθιερώθηκε η τελική μορφή Δεσκάτη.
Στην απογραφή του 1951 και εντεύθεν, δεν αναγράφονται οι αριθμοί των αρρένων και θηλέων ατόμων παρά μόνον το σύνολο των κατοίκων.
Μέχρι και την απογραφή του 1961, η Δεσκάτη αναγράφεται στη στήλη «Πόλεις και χωρία» ενώ στις μετέπειτα απογραφές αναγράφεται στη στήλη «οικισμοί».
Από το 1943 μέχρι τον Οκτώβριο του 1964 υπαγόταν συνεχώς στην Επαρχία Ελασσόνος του Νομού Λαρίσης, ως αυτοτελής κοινότητα. Έκτοτε, ως Δήμος μέχρι σήμερα, υπάγεται στην Επαρχία Γρεβενών του Νομού Γρεβενών, του μετέπειτα μετονομασθέντος Περιφερειακή Ενότητα Γρεβενών.
Πηγές : ΦΕΚ, ΕΛΣΤΑΤ, Διαδίκτυο.
Κώστας Σπανός, Δημοτικά τραγούδια της Δεσκάτης, Λάρισα 1987.
Κώστας Σπανός, Επιγραφές και Ενθυμήσεις από την περιοχή της Δεσκάτης, Λάρισα 1991.
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
