Του Κωνσταντίνου Κοντοκώστα
Σε ένα μικρό διαμέρισμα στη Λάρισα το 9χρονο αγόρι ζούσε μαζί με τα αδέρφια, τους γονείς του και δύο σκυλιά σε ανθυγιεινές συνθήκες. Είχε σοβαρά μαθησιακά ελλείμματα και προβλήματα με την υγιεινή του. Στο σχολείο συγκέντρωνε πολλές απουσίες μέχρι που μια μέρα του Ιουνίου του 2019, με εισαγγελική εντολή και ύστερα από πολύμηνη αυτοψία των κοινωνικών υπηρεσιών, θα απομακρυνθεί από την οικογένειά του και θα τοποθετηθεί σε ιδιωτική δομή φιλοξενίας ανηλίκων στην οποία παραμένει μέχρι σήμερα.
Το 13χρονο σήμερα αγόρι είναι ένα από τα περίπου 1.396 παιδιά που διαβιούν αυτή τη στιγμή στα 94 ιδρύματα παιδικής προστασίας σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων. Την ίδια στιγμή το Κράτος προσπαθεί να επισπεύσει την πολιτική αποϊδρυματοποίησης στη “σκιά” του σκανδάλου με την Κιβωτό του Κόσμου. Τα περιστατικά κακοποίησης στη δομή που ήρθαν πρόσφατα στο “φως” έφεραν ξανά στην επικαιρότητα τις συνέπειες της ιδρυματοποίησης στα παιδιά.
Σύμφωνα με τη Unicef, τα παιδιά που τοποθετούνται σε ιδρύματα στερούνται κοινωνικής, συναισθηματικής και πνευματικής διέγερσης. Η στέρηση αυτή μπορεί να εμποδίσει την υγιή ανάπτυξη του εγκεφάλου ενός παιδιού. Απομακρυσμένα από την κοινωνία, αυτά τα παιδιά είναι επίσης ιδιαίτερα ευάλωτα στη βία, την παραμέληση και την κακοποίηση.
Ασπ. Τσολάκη: “Επιπτώσεις στο γνωστικό, συναισθηματικό και κοινωνικό επίπεδο”
Αυτά επισημαίνει και η παιδοψυχολόγος κα Ασπασία Τσολάκη με την οποία η larissanet επικοινώνησε για να μάθει τις επιπτώσεις της ιδρυματοποίησης σε ένα παιδί.
“Οι επιπτώσεις μπορεί να είναι πολύπλευρες και δυστυχώς συνήθως είναι αρνητικές. Εξαρτάται και την ηλικία. Υπάρχουν περιπτώσεις που ένα παιδί ουσιαστικά από τις πρώτες μέρες της ζωής του είναι σε ένα ίδρυμα. Υπάρχουν παιδιά τα οποία μπαίνουν σε ένα ίδρυμα σε μια μεταγενέστερη ηλικία που εκεί οι επιπτώσεις είναι ακόμα πιο δυσμενείς. Οι επιπτώσεις μπορεί να είναι σε γνωστικό επίπεδο, σε συναισθηματικό επίπεδο και σε κοινωνικό επίπεδο. Οπότε βλέπουμε ότι είναι ένας κύκλος με επιπτώσεις σε πολλούς τομείς θα λέγαμε της ανθρώπινης φύσης και συμπεριφοράς” τονίζει η κα Τσολάκη και στη συνέχεια εξειδικεύει τις συνέπειες.
“Πολλές έρευνες έχουν δείξει ότι παιδιά τα οποία ζουν και μεγαλώνουν σε ιδρύματα έχουν γνωστικά ελλείμματα. Αυτό συμβαίνει γιατί τα παιδιά αυτά τις περισσότερες φορές, χωρίς να φταίει απαραίτητα το προσωπικό του ιδρύματος, δεν λαμβάνουν την απαραίτητη προσοχή την οποία θα είχαν αν υπήρχε ένας φροντιστής, ένας γονέας ο οποίος θα ήταν από πάνω από το παιδί και θα το ενδιέφερε να διαβάζει, να έχει ένα καλό γνωστικό επίπεδο. Βλέπουμε ότι υπάρχουν προβλήματα συγκέντρωσης, υπάρχουν μαθησιακές δυσκολίες οι οποίες δεν έχουν τόσο γενετικό υπόβαθρο αλλά περισσότερο περιβαλλοντικό. Βλέπουμε επίσης παιδιά τα οποία είναι πάρα πολύ υπερκινητικά. Δεν μπορούν να κάτσουν στην καρέκλα, δεν μπορούν να συγκεντρωθούν στον πίνακα. Αυτό βέβαια πολλές φορές έχει και συναισθηματικό υπόβαθρο.
Παιδί και συναίσθημα
Έχει να κάνει και με το ότι τα παιδιά αυτά δεν μπορούν να χειριστούν τα συναισθήματά τους. Και αυτό γιατί σύμφωνα και με τη θεωρία του Bowlby, ένα παιδί όταν γεννιέται είναι απόλυτα εξαρτημένο από το φροντιστή, από τη μητέρα, από έναν κηδεμόνα. Και έτσι μαθαίνει και διαμορφώνει ένα ασφαλή δεσμό θα λέγαμε με τον φροντιστή του οποίου του προσφέρει αυτή τη δυνατότητα, μεγαλώνοντας να μπορεί να ηρεμεί τον εαυτό του και να αυτορρυθμίζει το συναίσθημά του. Όταν δεν υπάρχει κάτι τέτοιο στη ζωή ενός ανθρώπου, ο δεσμός που δημιουργεί με άλλους ανθρώπους χαρακτηρίζεται από έντονο άγχος, στρες και προβλήματα εμπιστοσύνης. Οπότε και το παιδί δεν έχει μάθει να αυτορρυθμίζει το συναίσθημα του καθώς κανείς δεν του το έχει δείξει. Για αυτό βλέπουμε πάρα πολλά παιδιά τα οποία έχουν μεγαλώσει σε ιδρύματα να είναι πιο επιρρεπή σε ουσίες σε αλκοόλ σε παραβατική συμπεριφορά καθώς προσπαθούν να ηρεμήσουν τον εαυτό τους με εξωτερικά στοιχεία και όχι τόσο από την εσωτερική δύναμη και απ’ τον τρόπο που μιλούν τα ίδια στον εαυτό τους”.
Οι παρέες
Σχετικά με τις κοινωνικές επιπτώσεις η κα Τσολάκη αναφέρει ότι: “Είναι παιδιά τα οποία μέσα από έρευνες που έχουν γίνει δεν δημιουργούν εύκολα παρέες. Έχουν προβλήματα εμπιστοσύνης. Φοβούνται να κάνουν δεσμό με άλλους ανθρώπους και γενικότερα υπάρχουν και παιδιά που βγάζουν μια έντονη επιθετικότητα δηλαδή έχουν πολύ θυμό μέσα τους πολύ οργή και αυτό βγαίνει και σε συναναστροφές με συνομηλίκους αλλά και με ενήλικες σε διάφορους τομείς που μπορεί να έρθουν σε επαφή”.
Η κα. Τσολάκη ανήκει σε μια ομάδα επιστημόνων που συμβολή τους είναι αρκετά σημαντική πριν ένα παιδί απομακρυνθεί από τη βιολογική του οικογένεια. Μετά την έκθεση των κοινωνικών λειτουργών χρειάζεται και η γνώμη ενός παιδοψυχιάτρου πριν την τελική απομάκρυνση του παιδιού.
“Αρχικά το να απομακρυνθεί ένα παιδί από την οικογένεια του είναι κάτι πολύ βίαιο για το παιδί, είναι κάτι τραυματικό. Οπότε θα πρέπει από τη στιγμή που είναι απαραίτητο το παιδί να απομακρυνθεί, να έχουν εξαντληθεί όλες οι πιθανότητες και να έχει γίνει αυστηρός έλεγχος ότι η οικογένεια αυτή είναι ακατάλληλη. Εννοείται ότι είναι προτιμότερο το παιδί να μεγαλώνει σε ένα ίδρυμα, σε μια ανάδοχη οικογένεια, από το να μεγαλώνει σε ένα βίαιο και επικίνδυνο περιβάλλον από γονείς με διάφορα προβλήματα που μπορούν να καταστρέψουν πραγματικά τον ψυχισμό ενός παιδιού” μας εξηγεί η κα Τσολάκη για το στάδιο απομάκρυνσης του παιδιού από την οικογένεια του και προσθέτει: “είναι απαραίτητη και μια έκθεση από ένα παιδοψυχίατρο, από ένα παιδοψυχολόγο, από ένα ειδικό ψυχικής υγείας για να δούμε πώς όλο αυτό έχει επηρεάσει το παιδί, τι πρέπει να πούμε στο παιδί. Θα πρέπει να υπάρχει και μια προετοιμασία του παιδιού ανάλογα και με την ηλικία του και με το τι θα μπορεί να καταλάβει και το ιδανικό θα ήταν ακόμα και σε ίδρυμα να μπει το να υπάρχει όπου είναι δυνατόν μια καλή επικοινωνία με αυτούς τους γονείς”.
Από την οικογένεια στο ίδρυμα
Πώς όμως καταλήγει ένα παιδί σε ίδρυμα; Η περίπτωση του 9χρονου είναι μια από τις πολλές που οι κοινωνικές υπηρεσίες του Δήμου Λαρισαίων κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν τα τελευταία χρόνια. Σύμφωνα με επαγγελματίες του χώρου οι κοινωνικές υπηρεσίες καλούνται να επέμβουν όταν υπάρχει καταγγελία για κακοποίηση ή παραμέληση. Με εισαγγελική παραγγελία διενεργούν αυτοψία στο χώρο, καταγράφουν τις συνθήκες διαβίωσης και συντάσσουν έκθεση στην οποία προτείνουν αν πρέπει να απομακρυνθεί ή όχι το παιδί από την οικογένεια.
Στην περίπτωση που συντρέχουν λόγοι απομάκρυνσης, οι κοινωνικοί λειτουργοί ελέγχουν πρώτα αν το παιδί μπορεί να φιλοξενηθεί στο ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον και αν αυτό δεν είναι δυνατό, προσφεύγουν στην επιλογή της αναδοχής η οποία είναι αρμοδιότητα των Περιφερειακών Διευθύνσεων.
Η larissanet απευθύνθηκε στο Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας, της Διεύθυνσης Κοινωνικής Μέριμνας της Περιφέρειας Θεσσαλίας για το θέμα της αναδοχής. Όπως μας ενημέρωσαν, από το 2014 είχε ξεκινήσει ενημερωτική εκστρατεία σε όλη την Περιφέρεια Θεσσαλίας για το Θεσμό της Αναδοχής, και μάλιστα μετά από λίγο πραγματοποιήθηκε η πρώτη εθελοντική αναδοχή ενός παιδιού από Θεσσαλούς.
Για τις ανάγκες της αναδοχής στην Περιφέρεια Θεσσαλίας μας λένε: “Διαπιστωμένη ανάγκη παιδιών για οικογενειακή αποκατάσταση αναμφισβήτητα υπάρχει, όπως υπάρχει και ειλικρινές ενδιαφέρον υποψηφίων θετών και αναδόχων γονέων να ανοίξουν την αγκαλιά και το σπίτι τους και να υποδεχτούν ένα ή περισσότερα παιδιά. Μέχρι σήμερα 167 άτομα έχουν παρακολουθήσει το πρόγραμμα εκπαίδευσης Υποψηφίων Θετών και Υποψηφίων Αναδόχων Γονέων που διοργανώνει η Διεύθυνση Κοινωνικής Μέριμνας της Περιφέρειας Θεσσαλίας και έχει γίνει η εγγραφή τους στο αντίστοιχο Εθνικό Μητρώο Υποψηφίων Θετών και αντιστοίχως Αναδόχων Γονέων. Μοναδικό κριτήριο επιλογής της κατάλληλης οικογένειας η εκλεξιμότητα έναντι της διαθεσιμότητας. Η επιλογή της καλύτερης οικογένειας για το εκάστοτε παιδί που είναι τοποθετημένο σε κάποιον φορέα παιδικής προστασίας. Για την Περιφέρεια Θεσσαλίας η αποϊδρυματοποίηση των ανηλίκων και η οικογενειακή τους αποκατάσταση είτε μέσω του θεσμού της Αναδοχής, είτε μέσω του θεσμού της Υιοθεσίας είναι προτεραιότητα επιτακτική και αναμένεται να έχει το μέγιστο όφελος σε ψυχικό, αναπτυξιακό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο”.
Όταν όμως και η επιλογή της αναδοχής δεν έχει αποτέλεσμα, το παιδί με εισαγγελική εντολή, τοποθετείται σε ίδρυμα.
Η αποϊδρυματοποίηση και το στοίχημα της αναδοχής
«Το 85% των παιδιών που βρίσκονται στα ιδρύματα σήμερα, δηλαδή σχεδόν 9 στα 10 παιδιά, έχουν γονείς. Είναι παιδιά που βρίσκονται εκεί με εισαγγελική παραγγελία» είχε δηλώσει στην ΕΡΤ το Νοέμβριο η υφυπουργός Εργασίας και Πρόνοιας, Δόμνα Μιχαηλίδου. Στην ίδια εκπομπή η κα. Μιχαηλίδου είχε επισημάνει επίσης ότι: “το μέλλον στην παιδική προστασία είναι η αποϊδρυματοποίηση. Όσο καλή και να είναι μία δομή, ένα παιδί πρέπει να έχει ως σημείο αναφοράς έναν μόνον άνθρωπο. Κάνουμε μια μεγάλη προσπάθεια αποϊδρυματοποίησης με κύριο άξονα την υιοθεσία».
Τόσο η υιοθεσία όσο και η αναδοχή είναι οι δύο πολιτικές που προωθεί η κυβέρνηση στην προσπάθεια της για την αποϊδρυματοποίηση στην Ελλάδα. Η προσπάθεια αυτή ξεκίνησε σε κυβερνητικό επίπεδο πριν από τέσσερα χρόνια επί ΣΥΡΙΖΑ όταν η τότε Αναπληρώτρια Υπουργός Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Θεανώ Φωτίου παρουσίασε το σχέδιο για την Εθνική Στρατηγική Αποϊδρυματοποίησης και ακολούθως προέκυψε ο νόμος 4538/18. Τον Μάιο του 2022 επί κυβέρνησης Νέας Δημοκρατίας πλέον ανακοινώθηκε το σχέδιο που οδηγεί στην αποϊδρυματοποίηση παιδιών που φιλοξενούνται σε Μονάδες Παιδικής Προστασίας και Φροντίδας, το οποίο περιλαμβάνεται σε Κοινή Υπουργική Απόφαση (ΚΥΑ) με τις προϋποθέσεις ίδρυσης και λειτουργίας των μονάδων αυτών (ΜοΠΠ) από Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα.
Σημαντικά βήματα
Την ανακοίνωση αυτή χαιρέτισαν τότε διάφορες οργανώσεις όπως ο Συνήγορος του Πολίτη και τα Παιδικά Χωριά SOS. Τα Παιδικά Χωριά μάλιστα έχουν εκδώσει και ενημερωτικό οδηγό για την αποϊδρυματοποίηση των παιδιών. Για το θέμα της αποϊδρυματοποίησης η larissanet επικοινώνησε με τον διευθυντή Συνηγορίας στα Παιδικά Χωριά SOS, Στέργιο Σιφνιό, ο οποίος επεσήμανε αρχικά ότι από το 2018 με το νόμο 4538 μέχρι σήμερα έχουν γίνει σημαντικά βήματα στο θέμα της αποϊδρυματοποίησης. Επεσήμανε όμως ότι σε ένα σημαντικό κομμάτι για την πορεία της αποϊδρυματοποίησης, την πρόληψη, δεν έχει γίνει ακόμη τίποτα.
“Αποϊδρυματοποίηση δεν μπορείς να κάνεις αν συνεχίζουν τα παιδιά να φεύγουν από την οικογένεια τους και να καταλήγουν εκτός οικογένειας. Άρα ένα σημαντικό κομμάτι είναι οι δομές που υπάρχουν, οι κοινωνικές υπηρεσίες που υπάρχουν στην τοπική αυτοδιοίκηση όπως είναι οι δήμοι, όπως είναι η περιφέρεια να υποστηριχθούν, να στελεχωθούν πιο σωστά γιατί δεν είναι στελεχωμένες, για να υποστηρίζουν έτσι τη βιολογική κοινότητα των παιδιών στο πλαίσιο της κοινότητας. Και με αυτό τον τρόπο πολλά παιδιά αν βοηθηθούν οργανωμένα και συστηματικά, θα μπορούσαν να παραμείνουν στην οικογένεια τους και να αποφύγουμε την απομάκρυνσή τους” μας εξηγεί ο κ. Σιφνιός.
Τι πρέπει να αλλάξει όμως για να μην απομακρύνονται τα παιδιά από την οικογένεια; Όπως επισημαίνει ο κ. Σιφνιός: “Πρέπει να υπάρχει ενίσχυση των κοινωνικών υπηρεσιών ώστε να υποστηρίξουν την οικογένεια. Αν όμως φτάσουμε στο στάδιο της απομάκρυνσης τότε θα έπρεπε να υπάρχουν ανάδοχες οικογένειες που θα είναι ανά πάσα στιγμή διαθέσιμες έστω και σε επείγουσες περιπτώσεις να αναλαμβάνουν τα παιδιά μέχρις ωσότου αυτά δούμε που θα καταλήξουν. Αν θα πάνε σε υιοθεσία, αν θα πάνε σε μακροχρόνια αναδοχή, αν θα επιστρέψουν στην οικογένεια. Άρα να μην υπάρχει το κομμάτι του ιδρύματος καθόλου αλλά να υπάρχει αυτή η μεταβατική κατάσταση με αναδόχους. Πώς μπορεί να γίνει αυτό; Αυτό μπορεί να γίνει μόνο με αυτό που ονομάζουμε εμείς επαγγελματική αναδοχή”.
Για την επαγγελματική αναδοχή ο κ. Σιφνιός μας λέει ότι πρόκειται για αναδόχους που στην ουσία είναι η δουλειά τους να αναλαμβάνουν τα παιδιά σε έκτακτες συνθήκες. “Είναι αποκλειστικά η καθημερινότητά τους με τα παιδιά σαν ανάδοχοι όπου ανά πάσα στιγμή μπορείς να τους χρησιμοποιήσεις γιατί είναι εκπαιδευμένοι. Δεν υπάρχει όμως αυτή τη στιγμή σαν ρόλος. Πρόκειται να γίνει βάση νόμου. Αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να αναλάβουν από τη μια πλευρά πολύ δύσκολα παιδιά με την έννοια της αναπηρίας η των ψυχολογικών διαταραχών. Και από την άλλη πλευρά η περίπτωση αυτή που σας είπα. Δηλαδή άμεσα να παρέμβουμε για μην πάνε τα παιδιά σε ιδρύματα” τονίζει αναφορικά με την επαγγελματική αναδοχή ο κ. Σιφνιός, ενώ για την απλή αναδοχή, τονίζει ότι ενώ έχουν γίνει κάποια βήματα, δεν έχουμε έρθει στο επιθυμητό επίπεδο.
“Έχει γίνει ένα μεγάλο βήμα με την αναδοχή δυστυχώς όμως δεν υπάρχει ικανός αριθμός υποψηφίων αναδόχων ειδικά για τα μεγαλύτερα παιδιά. Δηλαδή αν για τα παιδιά μέχρι 4-5 ετών υπάρχει η δυνατότητα να βρεθεί ανάδοχη οικογένεια, για παιδιά πάνω από 7-8-9 ετών είναι σχεδόν μηδενική η δυνατότητα. Γιατί προτιμούν οι ανάδοχοι, και σε ένα βαθμό είναι λογικό, τα μικρά παιδιά γιατί νομίζουν ότι είναι πιο εύκολη η διαχείριση τους και ελπίζουν κιόλας ότι μπορεί να κάνουν και υιοθεσία με αυτά τα παιδιά. Όμως για τα μεγάλα παιδιά που είναι και τα περισσότερα που είναι στα ιδρύματα αυτή τη στιγμή δεν υπάρχουν ανάδοχες οικογένειες. Και αυτό είναι σοβαρό πρόβλημα γιατί όσο “λιμνάζουν” τα μεγάλα παιδιά, δεν μπαίνουν σε αναδοχή”.
Ο δύσκολος δρόμος της επιστροφής
Οι γονείς του 13χρονου αγοριού βρέθηκαν την προηγούμενη Παρασκευή 9 Δεκεμβρίου στην αίθουσα του Τριμελούς Πλημμελειοδικείου Λάρισας κατηγορούμενοι για “έκθεση κατά συρροή και παράβαση υγειονομικού κανονισμού”. Τελικά το δικαστήριο αθώωσε τους γονείς οι οποίοι ανέφεραν ότι η κατάσταση στο σπίτι τους έχει πλέον βελτιωθεί αισθητά από τη στιγμή που απομακρύνθηκε ο 9χρονος τότε γιος τους. Το αν θα επιστρέψει ο 13χρονος είναι άγνωστο, όμως και σε αυτό το ενδεχόμενο, η επιστροφή για αυτά τα παιδιά δεν είναι εύκολη υπόθεση όπως μας εξηγεί η κα Tσολάκη.
“Η αποϊδρυματοποίηση θέλει πολύ χρόνο και προσεκτικά βήματα. Όταν ένα παιδί επιστρέφει μετά από ένα χρονικό διάστημα από το ίδρυμα πίσω στην οικογένεια, χρειάζεται ψυχολογική υποστήριξη όχι μόνο το παιδί, αλλά όλη η οικογένεια καθώς το παιδί αυτό μπορεί να λαχταράει πάρα πολύ να επιστρέψει στη βιολογική του οικογένεια αλλά παρόλα αυτά υπάρχει ο φόβος της εγκατάλειψης, υπάρχουν θέματα εμπιστοσύνης, φοβάται μήπως αυτό ξαναγίνει. Οπότε θα πρέπει με πάρα πολύ προσεκτικά βήματα να γίνει και η επιστροφή αλλά και ο δεσμός ξανά μεταξύ της οικογένειας. Οπότε θέλει χρόνο, θέλει παρέμβαση, θέλει συμβουλευτική από ψυχολόγους, αλλά και οι κοινωνικοί λειτουργοί παίζουν πάρα πολύ σημαντικό ρόλο σε αυτές τις περιπτώσεις. Και υπάρχουν περιπτώσεις όπου με τη σωστή προετοιμασία και με τη σωστή στήριξη το παιδί μπορεί να ξαναεπιστρέψει στην οικογένεια και να διαμορφωθεί μια νέα οικογενειακή συνθήκη. Αλλά θέλει χρόνο, θέλει ειδικούς, θέλει προσεκτικά βήματα και θέλει και υπομονή”.
Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
