«Θεσσαλικό Ημερολόγιο»: οι 80 τόμοι και η γενιά που το στήριξε

Toυ Σταύρου Γουλούλη

Το γνωστό περιοδικό «Θεσσαλικό Ημερολόγιο» έφτασε φέτος τους 80 τόμους. Ο εκδότης κ. Κώστας Σπανός εδώ και 42 χρόνια ανά εξάμηνο το δημοσιεύει στη Λάρισα, μια πόλη με κατοίκους από όλη τη Θεσσαλία. Ο τίτλος ανταποκρίνεται στα πράγματα, δείγμα ρεαλισμού, εγγύηση για ευοίωνη προσπάθεια. Λίγα χρόνια μετά το 1974, τη δικτατορία, που τόσο κακοποίησε την ελληνική Ιστορία, κυκλοφόρησε το περιοδικό με αντικείμενο την τοπική θεσσαλική Iστορία, τον χώρο, τους ανθρώπους, τα γεγονότα, από την προϊστορία μέχρι τον 20ό αιώνα. Πρώτη φορά γινόταν τέτοιο εγχείρημα.

Ο κ. Σπανός ως εκπαιδευτικός, λειτουργός στην Παιδεία, ανέλαβε να προωθήσει μία νέα πρόταση. Στους 80 τόμους που αντιστοιχούν σε σχεδόν 2.000 μελέτες, πάνω από 27.000 σελίδες, εκ των οποίων 250 μελέτες του εκδότη (πέρα από τα εκατοντάδες άρθρα και δημοσιεύσεις σε άλλα περιοδικά, έντυπα και συλλογικούς τόμους, μαζί και 13 βιβλία!). Τα δευτερεία κατέχει ο γιος του Βασίλης Σπανός με 60 μελέτες στο περιοδικό και άλλες τόσες σε άλλους χώρους. Βρίσκει κανείς από όλα: μεταφράσεις δυσεύρετων ξένων βιβλίων (237), ιστορικές-αρχαιολογικές μελέτες (1351), λαογραφία (191 μελέτες), ονοματολογικά θέματα (119), κλπ.

Οι δύο κατέχουν τη μερίδα του λέοντος στην εκδοτική προσπάθεια, άρα δίνουν και το στίγμα του περιοδικού, αλλά και πέραν αυτού, προτάσσοντας τη δημοσίευση νέων πηγών, χωρίς ιδεολογική ερμηνευτική τοποθέτηση (Εναπόκειται στον καθέναν, δεν το απαιτεί το περιοδικό). Κάτι τέτοιο ενέχει κινδύνους παρερμηνείας ή το χειρότερο υπερερμηνείας, με δεδομένη την έλλειψη πιο αναλυτικών αρχείων, αφορμή για ιστορικές φαντασιώσεις. Ο κ. K. Σπανός έδωσε ενιαία μορφή στο έντυπο, λιτή εμφάνιση από τον 1^ο μέχρι τον 80ό τόμο. Το Θ.Ημ. διαμορφώθηκε ως επιστημονικό βήμα, αλλά με λαϊκή βάση, ισορροπώντας σε διάφορες ερμηνευτικές τάσεις. Οι φίλοι που το στήριξαν οικονομικά -το αγόραζαν, ήταν μία κατηγορία ανθρώπων που ήθελαν πρώτα να γνωρίσουν τον τόπο τους. Το Θ.Ημ. πέρασε στο σπίτι, την οικογένεια. Με την έννοια αυτή αποτελεί κοινωνικό φαινόμενο. Δεν αφορά σε λίγους, ελίτ, κλειστές ομάδες, αλλά και δεν λαϊκίζει. Εκφράζει μεγάλο πλήθος ερευνητών, συνήθως Θεσσαλών, στους οποίους έδωσε βήμα να δείξουν τη δουλειά τους, με αποτέλεσμα τουλάχιστον για την Ιστορία να εκφράζει μια γενιά. Δεν υπήρξε ιδιαίτερο γραφείο^. η ανοικτή αγορά, η παρέα το ανανέωσε και το τροφοδότησε με συγγραφείς, αγοραστές, καλή φήμη. Ενίοτε τα θέματα προέκυπταν μέσα από τις προσωπικές σχέσεις φίλων, πηγές ή βιβλιογραφία συνήθως εντόπιζε ο κ. Σπανός, όπως και ο ίδιος ανανεωνόταν από τον διάλογο, αλλά και εξυπηρετούσε με το αρχείο και τη βιβλιοθήκη του ή με τη συμμετοχή σε συνέδρια, σε μορφωτικές εκδηλώσεις. Με λίγα λόγια υπήρξε ένα ‘αλισβερίσι’, η οποία έδωσε συνοχή και δημόσιο χαρακτήρα, κι ας ήταν προσωπική πρωτοβουλία. Απέδιδε ισάξιο ή περισσότερο έργο από μια δημόσια βιβλιοθήκη.

Σύντομα η σταθερή μορφή του περιοδικού, η ενιαία γραμμή, η σαφήνεια των δημοσιεύσεων, αξιολογήθηκε. Αποκτήθηκε παντού στις βιβλιοθήκες, Ελλάδας και εξωτερικού. Εντοπίζει ο ερευνητής άφθονο υλικό για τη Θεσσαλία. Το δημοσιευμένο αρχειακό υλικό, οι άφθονες νέες πηγές, είναι ικανά στοιχεία να συνδράμουν σε πιο σύνθετες μελέτες, σε όλον τον κόσμο!

Το περιοδικό συνετέλεσε στη διαμόρφωση της ταυτότητας της θεσσαλικής κοινωνίας, η οποία μετά το 1981, την είσοδο στην Ε.Ε., χρειαζόταν την ιστορική γνώση στον χώρο της, τα μνημεία, τους οικισμούς, τη φυσιογνωμία της.

Έτσι εξηγείται γιατί ενώ και σε άλλα μέρη της ελλαδικής επαρχίας υπήρχαν ανάλογες προσπάθειες, με πολλά μέλη, με σημαντική, ενίοτε, χρηματοδότηση, δεν σημειώθηκε τέτοια επιτυχία, ούτε υπήρξε αντοχή στον χρόνο. Το Θ.Ημ. στήθηκε, οργανώθηκε και πολλαπλασιάστηκε με τη δουλειά ενός ανθρώπου, και θα έλεγα μιας οικογένειας που τον στήριζε, την κ. Κυβέλη και τους υιούς του.

Το Θεσσαλικό Ημερολόγιο εκφράζει μια γενιά που ήθελε να γνωρίσει την ταυτότητά της, έτσι όπως αγωνίστηκε να επιβιώσει μετά τη φρικτή δεκαετία 1940-1950. Βρέθηκε ο κατάλληλος άνθρωπος να συντονίσει στον τομέα αυτό τους άλλους. Αν προωθούσε άλλο προϊόν, θα είχε γίνει ολόκληρη επιχείρηση, και ίσως σήμερα αυτό δελέαζε. Δείχνει πως οι νεώτερες γενιές που αντιμετωπίζουν άλλες προκλήσεις μπορούν να συντονισθούν ανάλογα. Τα πράγματα δεν εμπνέουν αισιοδοξία. Δεν έχουν ξεπεραστεί κομματικά ή άλλα στερεότυπα, ιδιορρυθμίες. Τα τελευταία χρόνια ειδικά από τον λεγόμενο ‘προοδευτικό’ χώρο βγήκε πολλή απαξίωση της Ιστορίας ως στοιχείου προσδιορίζοντος την ελληνική ταυτότητα. Πλέον λειτουργούν άτομα χωρίς πρόταση κοινωνικής και πνευματικής ανανέωσης, μόρφωσης, χωρίς διάθεση ή ικανότητα να συσπειρώσουν έναν φιλικό κύκλο, να επικοινωνήσουν, ενδιαφερόμενοι όμως να χειραγωγήσουν ελέω τρίτων. Ερώτημα είναι αν απασχολεί πια το πραγματικό προσωπικό άυλο κεφάλαιο, ο έπαινος του Δήμου, των «σοφιστών». Οι δημόσιοι τοπικοί φορείς σε Λάρισα-Θεσσαλία, βιβλιοθήκες, Αρχεία, προσπερνούν ελαφρά τη δημόσια ζωή, κι ας είναι στελεχωμένοι, ας διαθέτουν χώρους που δεν είχε η προηγούμενη γενιά. Πέρα από κατανάλωση, τι άλλο εκφράζουν; Ο κ. Σπανός, όλη η ομάδα φίλων, δείχνει πως μια κοινωνία, μια ομάδα, μια οικογένεια πηγαίνει μπροστά. Χωρίς άνωθεν, ηγεμονική επιβολή -βλέπε διορισμό-, χωρίς διαγκωνισμούς, χωρίς τάση για χειραγώγηση. Οι παρέες γράφουν Ιστορία. Γράφηκε ήδη στη Λάρισα.