Γράφει ο Δρ Χαράλαμπος Β. Στεργιούλης
Πριν από λίγο καιρό ο καλός φίλος Βασίλης Σύρος, υφηγητής στην Πολιτική Ιστορία και στην Ιστορία της Πολιτικής σκέψης στα Πανεπιστήμια του Ελσίνκι και της Γιβάσκιλα (Φιλανδίας), εξέδωσε μία επίκαιρη μελέτη με τον τίτλο «Μεσαιωνική Ισλαμική Πολιτική Σκέψη και Σύγχρονη Ηγεσία» (εκδ. Παπαζήση), στην οποία εξετάζει και αναλύει την ανάπτυξη πολιτικής σκέψης κατά την περίοδο του μεσαιωνικού Ισλάμ. Το έργο του είναι επίκαιρο, αν ληφθεί υπόψη ότι γράφηκε σε μία περίοδο κατά την οποία οι εξελίξεις που βιώνουμε τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στην Ανατολική Μεσόγειο είναι ραγδαίες (βλ. Λιβύη, ελληνο-τουρκικά, λωρίδα της Γάζας κ.λπ.)
Η περιγραφή της πολιτικής σκέψης του Ισλάμ γίνεται μέσα από κείμενα της μεσαιωνικής περιόδου. Στο πρώτο δοκίμιο ο συγγραφέας ασχολείται με το έργο του Άραβα ιστορικού Ibn al-Ṭiqṭaqā (1262-1310) με τίτλο «al-Fakhri», το οποίο θα μπορούσε να αποδοθεί στα ελληνικά ως «Περί των συστημάτων διακυβέρνησης και των μουσουλμανικών δυναστείων». Ο Ibn al-Ṭiqṭaqā, χαμηλόβαθμος κυβερνητικός αξιωματούχος απευθύνεται στον τοπικό άρχοντα της Μοσούλης διαμορφώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τη δική πολιτική θεωρία, η οποία εντάσσεται σε μία μακραίωνη παράδοση κειμένων για τη σχέση της μελέτης της ιστορίας και της διακυβέρνησης. Στόχος της συγγραφής του Άραβα ιστορικού είναι να αναδείξει τα απαραίτητα προσόντα που πρέπει να έχει ένας κυβερνήτης για να είναι καλός στη διοίκηση, με την ελπίδα ότι οι άνθρωποι θα αναγνωρίσουν την αξία αυτών των προσόντων και θα φροντίσουν να τα μεταλαμπαδεύσουν και στις νεότερες γενιές. Επίσης ερχόμενος σε αντίθεση με το ιδεατό μοντέλο παιδείας για τους κυβερνήτες, το οποίο προωθούσε η πρώιμη μουσουλμανική πολιτική παράδοση, έκανε λόγο για μία σχετική εκπαίδευση των κυβερνώντων η οποία μπορεί να ποικίλει ανάλογα με τις κλίσεις και τη προδιάθεση του εκάστοτε κυβερνήτη.
Φυσικά, δεν θα μπορούσε να απουσιάσει η αναφορά στα καθήκοντα του ηγέτη, τα οποία προσιδιάζουν στα χαρακτηριστικά της ορθής διακυβέρνησης. Σπουδαιότερο εξ αυτών είναι η γνώση, η οποία προφυλάσσει τον κυβερνήτη από υπερφίαλους και ανεδαφικούς στόχους ή από τη λήψη λανθασμένων αποφάσεων.
Γίνεται λοιπόν κατανοητό ότι πρόθεση του Ibn al-Ṭiqṭaqā είναι να παρουσιάσει όλα εκείνα τα στοιχεία που θα χαρακτηρίσουν μία ηγεσία ως πετυχημένη, όπως και τους τρόπους με τους οποίους θα επιτευχθεί κάτι τέτοιο, με την εξισορρόπηση δηλαδή ανάμεσα στον εξαναγκασμό και τη βία αφενός (σκληρή ισχύς) και την πειθώ και τη συνεργασία αφετέρου μεταξύ των πολιτών (ήπια ισχύς). Στις απόψεις αυτές του ιστορικού ο Σύρος διείδε ομοιότητες με την πολιτική σκέψη του κορυφαίου Φλωρεντινού στοχαστή Niccolo Machiavelli. Αν και ο Machiavelli δεν είχε υπόψη του το έργο του Άραβα ιστορικού, εντούτοις μπορούμε να πούμε ότι ακολουθεί πορεία παράλληλη με αυτόν. Για παράδειγμα οι συμβουλές του Ibn al-Ṭiqṭaqā προς τους ηγεμόνες θυμίζουν τις θέσεις του Machiavelli σχετικά με τη στρατιωτική αρετή. Αναδεικνύεται λοιπόν μία παράλληλη εξέλιξη της πολιτικής σκέψης σε δύο εντελώς ανόμοια πολιτιστικά και κοινωνικά περιβάλλοντα.
Το δεύτερο κείμενο του Βασίλη Σύρου με τίτλο «Κακόβουλοι ηγεμόνες, καλοπροαίρετοι ιστορικοί: η εξουσία του ισχυρού ηγέτη στη μεσαιωνική Ινδία και στην αναγεννησιακή Φλωρεντία» πραγματεύεται τις απόψεις Ινδού ιστορικού και πολιτικού θεωρητικού Baranī (περ. 1285-1357) με αφορμή την αποτυχημένη απόπειρα διακυβέρνησης του σουλτάνου Muhammad b. Tughluq (περ. 1290-1351) στο Δελχί. Ο Baranī, έμπιστος της σουλτανικής εξουσίας, έζησε από κοντά τον σουλτάνο και παρατήρησε μία σειρά ατοπημάτων και αυθαιρεσιών με οδυνηρά όχι μόνο για τον πληθυσμό του Δελχίου αποτελέσματα, αλλά και για την οικονομία και τη στρατιωτική ισχύ του Σουλτανάτου.
Χωρίς δηλαδή ο Muhammad b. Tughluq να έχει σχεδιάσει επαρκώς και να έχει καταστρώσει ένα στρατηγικό σχέδιο, οραματίστηκε να θέσει υπό τον έλεγχο του τον τότε γνωστό κόσμο. Το μόνο όμως που κατάφερε ήταν να εξαντλήσει τα κρατικά ταμεία, να διαβρώσει τους φορείς εξουσίας και να προκαλέσει κοινωνική αναταραχή. Τα δεινά του πληθυσμού σε συνδυασμό με μία μακρόχρονη ξηρασία έπληξαν αποφασιστικά τον σουλτάνο. Το κυριότερο όμως πλήγμα ο Muhammad το δέχθηκε, όταν προσπάθησε να καταλάβει ανεπιτυχώς ένα σημαντικό όρος της Ινδίας. Ο στρατός του αποδεκατίστηκε. Μόνο δέκα ιππείς κατάφεραν να σωθούν και επέστρεψαν στην πρωτεύουσα του Σουλτανάτου μεταφέροντας τα νέα για την πανωλεθρία που υπέστη ο στρατός του. Η περίπτωση του Muhammad θυμίζει, κατά τον Σύρο, εν πολλοίς τον τρόπο διακυβέρνησης του Saddam Hussein και τον τρόπο που διαχειρίστηκε την εξουσία στο Ιράκ.
Πάντως και στις δύο περιπτώσεις είναι πολύ εύκολο να διακρίνει κανείς την αδυναμία του ηγέτη να λειτουργήσει με αυτογνωσία, σταθμίζοντας με ακρίβεια τις δυνατότητες που έχει και κατανοώντας τα όρια κυριαρχίας του. Η απόκτηση υπερβολικής εξουσίας μπορεί να αποβεί μοιραία για εκείνον τον ηγέτη, ο οποίος καταστρώνει μεγαλεπήβολα σχέδια, καταδικασμένα από τη μία να αποτύχουν και υπεύθυνα από την άλλη για την πρόκληση έντονης λαϊκής αντίδρασης και εσωτερικής αναταραχής. Όπως στην περίπτωση του Άραβα Ibn al-Ṭiqṭaqā ο Σύρος διαπίστωσε συγγένεια με τον Machiavelli και την πολιτική θεωρία του, έτσι και στην περίπτωση του Ινδού Baranī διαπίστωσε παράλληλη πορεία με το έργο του Ιταλού ουμανιστή Leonardo Bruni. Ο διδακτικός ρόλος της Ιστορίας αποτελεί κοινή συνισταμένη στο έργο και των δύο.
Η πρόσφατη επανεμφάνιση του φαινομένου του ισχυρού ηγέτη στη Δύση και η λατρεία της προσωπικότητάς του, όπως αυτή γίνεται εμφανής στις αμερικανικές προεδρικές εκλογές, εξηγούνται, σύμφωνα με τον συγγραφέα, ως «απόρροια της γενικής δυσαρέσκειας από τη μεταλλαγή των πολιτικών προσώπων σε απλούς τεχνοκράτες», οι οποίοι θέτουν σε δεύτερη μοίρα το δημόσιο συμφέρον χάρη της εξυπηρέτησης συμφερόντων ατομικών ή άλλων καθαρά ιδιοτελών.
Η αξία της έρευνας του Βασίλη Σύρου έγκειται στην αναθεώρηση του θεμελιώδους σφάλματος ότι τέτοιου είδους κείμενα είναι ανάξια προς μελέτη και αδιάφορα για τους ερευνητές ή τους μελετητές. Θα μπορούσα να ισχυριστώ το αντίθετο. Ο Βασίλης Σύρος κατάφερε να αναδείξει τη σημασία των κειμένων αυτών, των οποίων ο χαρακτήρας καθίσταται διαχρονικός, ενώ ταυτόχρονα ανανεώνεται ο διάλογος γύρω από τις ποικίλες εκφάνσεις της αποτελεσματικής η μη διακυβέρνησης.
Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
