Φωτοθήκη Λάρισας: «Η ιστοριογραφία της πόλης είναι ατελεύτητη»

Μια συζήτηση με το μέλος της Φωτοθήκης, γιατρό και ερευνητή, Νίκο Παπαθεοδώρου για την ιστορία της πόλης, τις δυσκολίες της έρευνας και τη χαρά της διάσωσης ιστορικών τεκμηρίων

Συνέντευξη στον Μενέλαο Κατσαμπέλα

Με αρχικό κίνητρο την αγάπη τους για την φωτογραφία, και την πόλη, μια ομάδα ευαίσθητων και δραστήριων Λαρισαίων, ξεκίνησε πριν από 4 χρόνια να συγκεντρώνει, να καταγράφει, να τεκμηριώνει και να ψηφιοποιεί φωτογραφίες και αντίστοιχο υλικό από την παλιά, άγνωστη ακόμα στους σημερινούς της κατοίκους και τον υπόλοιπο κόσμο, Λάρισα.

Όσο καταξιωμένη κι αν είναι κιόλας η δουλειά που ανέλαβαν, άλλο τόσο ευρύ έχει αποδειχθεί το αντικείμενο της έρευνάς τους, με αποτέλεσμα να απαιτεί χρονοβόρα, κοστοβόρα και εμπεριστατωμένη προσοχή και φροντίδα.

Μιλήσαμε για τους στόχους, το έργο και τις προκλήσεις της Φωτοθήκης Λάρισας, με έναν από τα 11 ήδη μέλη της ομάδας, τον γνωστό γιατρό και ερευνητή, Νικόλαο Παπαθεοδώρου. Νομίζουμε ότι η συζήτηση μαζί του παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όπως επίσης και το χαρακτηριστικό φωτογραφικο υλικό της Φωτοθήκης που ευγενικά παραχώρησε στην εφημερίδα.

«Τα ιστορικά τεκμήρια δεν πρέπει να «φυλακίζονται» σε απρόσιτες βιβλιοθήκες, συρτάρια, σεντούκια ή κουτιά, γιατί αποτελούν ιστορική γνώση και η γνώση αυτή πρέπει να διαδίδεται ευρύτερα, αλλιώς η αξία τους κάποια στιγμή θα χαθεί ή θα διασκορπισθεί»

Τί είναι η «Φωτοθήκη», ποιοί Λαρισαίοι την δημιούργησαν και ποιοί είναι οι στόχοι της;

Εκ μέρους της Φωτοθήκης Λάρισας, θέλω να σας ευχαριστήσω θερμά για την πρόσκλησή σας να αναφερθείτε στην ομάδα μας και να προβάλλετε το έργο της. Η Φωτοθήκη αποτελείται σήμερα από μια ομάδα ένδεκα ατόμων, όλα ενεργά μέλη του Ομίλου Φίλων της Θεσσαλικής Ιστορίας, της οποίας αποτελεί τμήμα της. Δημιουργήθηκε πριν από τέσσερα χρόνια (2016) τέτοια εποχή. Ιδρυτικά μέλη της ήταν οι Γραβάνης Γεώργιος, Καλτσάς Αχιλλέας, Κυριάκος Θωμάς, Μπετχαβές Αθανάσιος, Παπαθεοδώρου Νικόλαος, Ρηγόπουλος Ευάγγελος και Σούλτης Γεώργιος. Στο ενδιάμεσο διάστημα μέχρι σήμερα προστέθηκαν και άλλα τέσσερα άτομα, οι Μπαρμπούτης Σπύρος, Χατζούλης Γεώργιος, Ζερβάκης Δημόκριτος και Δομούζης Παναγιώτης.

Όλα τα άτομα τα οποία αποτελούν την Φωτοθήκη έχουν ιδιαίτερη έφεση στη φωτογραφία όχι μόνον σαν τέχνη, αλλά και κάτι περισσότερο. Τη θεωρούν συλλεκτικό είδος και ιστορικό τεκμήριο. Και επειδή η αγάπη τους για τη φωτογραφία είναι αποκλειστικά θεματική και αφορά αποκλειστικά τη Λάρισα και την περιοχή της, η προσπάθειά τους αποκτά ένα επιπλέον τοπικό ενδιαφέρον.

Στόχοι της επομένως είναι η αναζήτηση, εντόπιση, απόκτηση, ταυτοποίηση, μελέτη, καταγραφή και αποθήκευση παλαιών φωτογραφιών, αλλά και χαρακτικών και ζωγραφικών πινάκων που απεικονίζουν περιοχές της παλιάς Λάρισας. Αυτή η σειρά ενεργειών παλαιότερα, πριν τη σύσταση της Φωτοθήκης, γινόταν μεμονωμένα και ασυντόνιστα από τα περισσότερα μέλη της, από την ίδρυσή της όμως η προσπάθεια αυτή έγινε συλλογική και επομένως περισσότερο αποδοτική.

Εξηγείστε μας με ποιον τρόπο συγκεντρώνεται το φωτογραφικό υλικό και πως αξιοποιείται στη συνέχεια;

Πρώτη κίνηση είναι η αναζήτηση παλαιών φωτογραφιών. Πηγές πολύτιμες είναι κατ’ αρχήν τα παλαιοπωλεία των Αθηνών και οι δημοπρασίες εγχώριων και διεθνών οίκων. Άτομα εξειδικευμένα στην ηλεκτρονική αναζήτηση, αποκτούν καταλόγους τους οποίους μελετούν με σκοπό να προχωρήσουν στη δεύτερη φάση, δηλ. στον εντοπισμό παλαιών φωτογραφιών της περιοχής μας. Η απόκτηση είναι μια δύσκολη φάση, επειδή οι τιμές τις περισσότερες φορές είναι απαγορευτικές. Καθώς η Φωτοθήκη δεν έχει, και δεν επιδιώκει να έχει, δικούς της οικονομικούς πόρους, εάν είναι εφικτό αποκτάται η φωτογραφία με τη χρηματική συμβολή όλων των μελών και προστίθεται στις συλλογές της. Σε αντίθετη περίπτωση, αντιγράφεται ηλεκτρονικά και παραμένει στον υπολογιστή μόνον για ταυτοποίηση και μελέτη. Ταυτοποίηση είναι η αναγνώριση του περιεχομένου της εικόνας. Και αυτή η φάση δεν είναι εύκολη, καθώς η πόλη άλλαξε μορφή τα τελευταία 150 χρόνια, τόσο μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους το 1881, όσο και μετά τον μεγάλο σεισμό του 1941 και τις συμφορές της κατοχής. Όσο παλαιότερη είναι η φωτογραφία, τόσο δυσκολότερη είναι η ταυτοποίησή της. Φέρνω σαν παράδειγμα τις 16 φωτογραφίες από την μεγάλη πλημμύρα που έπληξε τη Λάρισα τον Οκτώβριο του 1883 και οι οποίες εντοπίσθηκαν μεν από την Φωτοθήκη, αλλά κατόπιν υποδείξεώς της αγοράσθηκαν από τη ΔΕΥΑΛ για οικονομικούς λόγους. Για μερικές από τις φωτογραφίες αυτές η ταυτοποίηση δεν κατέστη δυνατή ακόμη και σήμερα, μετά την αποκτηθείσα εν τω μεταξύ εμπειρία των μελών της.

Ακολουθεί η μελέτη των εικόνων. Αποτελεί σημαντική φάση για την ιστορία της πόλης. Προσφέρει απτά και αναμφισβήτητα στοιχεία, τα οποία η περιγραφή αδυνατεί να αναπαραστήσει. Λ.χ. Όσο και να περιγράψει κανείς το τουρκικό διοικητήριο που υπήρχε στην Κεντρική πλατεία, το αρχοντικό του Κωνσταντίνου Σκαλιώρα που βρισκόταν στη γωνία των σημερινών οδών Ασκληπιού και Πατρόκλου ή τα βασιλικά ανάκτορα στην περιοχή του Δημοτικού Ωδείου, εάν δεν είχαν διασωθεί απεικονίσεις τους, καμία περιγραφή, όσο λεπτομερής και αν ήταν, δεν θα μπορούσε να τα αναπαραστήσει. Επί πλέον η μελέτη των εικόνων μπορεί ακόμη και να αποκαταστήσει ιστορικές ανακρίβειες οι οποίες επικράτησαν επί χρόνια, από υποκειμενικές ή και εσφαλμένες αναγραφές.

Έπειτα από τη μελέτη τους οι φωτογραφίες καταγράφονται χωροταξικά όσες αφορούν τη Λάρισα και οι μεν αυθεντικές προστίθενται στα υπόλοιπα αντικείμενα των συλλογών της Φωτοθήκης, τα δε αντίγραφα αποθηκεύονται στον υπολογιστή.

Άλλη σπουδαία πηγή συλλογής φωτογραφιών αποτελούν τα οικογενειακά αρχεία. Υπάρχουν σήμερα στη Λάρισα, αλλά και σε άλλες πόλεις της χώρας μας, απόγονοι αστικών οικογενειών της πόλης, οι πρόγονοι των οποίων έπαιξαν κάποιον ιδιαίτερο ρόλο στην πολιτική, κοινωνική και επαγγελματική ζωή της Λάρισας κατά την περίοδο του μεσοπολέμου. Επειδή αυτοί διαθέτουν σήμερα πλούσια οικογενειακά φωτογραφικά αρχεία και ενδιαφέρουσες συλλογές, έχουν εντοπισθεί από τα μέλη της Φωτοθήκης και έχουν ενημερωθεί για τους σκοπούς της. Οι περισσότεροι εξ αυτών προσφέρονται οικειοθελώς να ερευνηθούν τα αρχεία τους , ενώ άλλοι ανταποκρίνονται με ιδιαίτερη προθυμία στη σύσταση για έρευνα. Κατά την έρευνα αυτή ό,τι ενδιαφέρον υπάρχει για την ιστορία της Λάρισας αντιγράφεται και το πρωτότυπο αποδίδεται στον ιδιοκτήτη του. Υπάρχουν όμως και μερικοί οι οποίοι αναγνωρίζοντας την ανιδιοτέλεια των μελών της Φωτοθήκης και τον σημαντικό ρόλο της στη διατήρηση του ιστορικού πλούτου της Λάρισας, μας εμπιστεύονται και δωρίζουν τα προσωπικά και οικογενειακά τους κειμήλια, γνωρίζοντας ότι θα καταλήξουν κάποια στιγμή στο Μουσείο της Πόλης, όταν με το καλό δημιουργηθεί. Αν και πρέπει, δεν θα αναφέρουμε τα ονόματα όλων αυτών που προσφέρθηκαν να βοηθήσουν στον τομέα αυτόν την ομάδα μας, γιατί πολλοί θέλουν να διατηρήσουν ανωνυμία.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφέρω και ανθρώπους της πόλης μας οι οποίοι διαθέτουν συλλογές, αλλά για άγνωστους λόγους τις κρατούν μακριά από τους ανθρώπους οι οποίοι ενδιαφέρονται αποκλειστικά και μόνον για την ιστορική έρευνα και ανάδειξη της πόλης. Έχουμε την άποψη και την έχουμε εκφράσει από καιρό, ότι τα ιστορικά τεκμήρια δεν πρέπει να «φυλακίζονται» σε απρόσιτες βιβλιοθήκες, συρτάρια, σεντούκια ή κουτιά, γιατί αποτελούν ιστορική γνώση και η γνώση αυτή πρέπει να διαδίδεται ευρύτερα, αλλιώς η αξία τους κάποια στιγμή θα χαθεί ή θα διασκορπισθεί.

«Η ιστορία της Λάρισας είναι πλούσια, καλύπτει διαδρομή πολλών αιώνων και ως εκ τούτου η ιστοριογραφία της θα έλεγα ότι είναι ατελεύτητη. Το υλικό υπάρχει και με βάση αυτό, τα μέλη της Φωτοθήκης δραστηριοποιούνται προς όλες τις κατευθύνσεις»

Υπάρχουν ήδη σε τρεις –αν δεν κάνω λάθος –τόμους τα κείμενά σας στην εφημερίδα «Ελευθερία» με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ιχνηλατώντας την παλιά Λάρισα». Πώς αυτά τα ιστορικού περιεχομένου για την πόλη άρθρα, συνδυάζονται με το υλικό της «Φωτοθήκης» και πόσο ακόμα πεδίο ιστοριογραφίας προκύπτει;

Μόνη μια παλιά φωτογραφία χωρίς την ιστορική τεκμηρίωση είναι ουσιαστικά αντικείμενο άνευ αξίας. Η Φωτοθήκη σαν ομάδα του Ομίλου Φίλων της Θεσσαλικής Ιστορίας διαθέτει στις συλλογές της εκτός των άλλων, μεγάλο αριθμό παλαιών βιβλίων, περιοδικών, εφημερίδων, αρχείων, μεμονωμένων δημοσιευμάτων και πλήθος αρχειακού υλικού για τη Λάρισα από παλαιότερους και σύγχρονους ιστορικούς ερευνητές, τα οποία και αξιοποιεί. Θα μιλήσω πάλι με παραδείγματα. Τα βασιλικά ανάκτορα της Λάρισας και το γειτονικό Γενί τζαμί εδώ και πολλά χρόνια περιβάλλονται από όμορφους μύθους που έπλασε η φαντασία των κατοίκων της πόλης, οι οποίοι γοητεύονταν από την παρουσία μελών της βασιλικής οικογένειας ανάμεσά τους. Όμως η εντόπιση επίσημων εγγράφων, συμβολαίων και δημοσιεύσεων έχει διαλύσει πολλούς από του μύθους αυτούς και αποκαταστάθηκε η ιστορική αλήθεια. Με αυτό τον τρόπο η προσέγγιση και η εντρύφηση σε κάθε είδους χρήσιμου και πρόσφορου ιστορικού υλικού οδήγησε στη συγγραφή των εβδομαδιαίων κειμένων τα οποία δημοσιεύθηκαν στην εφημερίδα «Ελευθερία». Τα κείμενα κάθε έτους ενσωματώθηκαν σε ξεχωριστά βιβλία εμπλουτισμένα με επιπλέον ενδιαφέρουσες φωτογραφίες και ήδη έχουν κυκλοφορήσει τα δημοσιεύματα των ετών 2014, 2015 και 2016. Καθώς ο συμπολίτης μας Ελευθέριος Σαΐτης έχει υποσχεθεί δημόσια ότι όσα βιβλία κυκλοφορήσουν θα έχουν εξ ολοκλήρου τη δική του αρωγή, αναμένονται σύντομα να εκδοθούν και τα κείμενα των υπολοίπων ετών. Τα κείμενα αυτά σαφώς και δεν διεκδικούν δάφνες ιστορικών μελετών. Είναι προσαρμοσμένα με τέτοιο τρόπο ώστε να ανταποκρίνονται στις ιστορικές αναζητήσεις ενός μέσου Λαρισαίου αναγνώστη, ο οποίος θέλει να μάθει κάτι περισσότερο για την ιστορία της πόλης του, δοσμένο με απλό και εύληπτο τρόπο. Όσοι θέλουν να εμβαθύνουν περισσότερο στα γεγονότα, παρεμβάλλονται στις σημειώσεις οι πηγές απ’ όπου αντλήθηκαν οι πληροφορίες.

Η ιστορία της Λάρισας είναι πλούσια, καλύπτει διαδρομή πολλών αιώνων και ως εκ τούτου η ιστοριογραφία της θα έλεγα ότι είναι ατελεύτητη. Το υλικό υπάρχει και με βάση αυτό, τα μέλη της Φωτοθήκης δραστηριοποιούνται προς όλες τις κατευθύνσεις. Δημιουργούν εκθέσεις αρχειακού υλικού τοπικών συλλογών, εκμεταλλεύονται την αμεσότητα των ηλεκτρονικών μέσων και αναρτούν στο διαδίκτυο φωτογραφίες και video από περιοχές της Λάρισας και συνεργάζονται για την έκδοση λευκωμάτων (Η Μνήμη της Πόλης – Συλλογή Αντώνη Γαλερίδη)και φυλλαδίων (Η πλημμύρες της Λάρισας) και άλλα τινά.

Προσπάθησα πρόσφατα να βρω ρεπορτάζ ή φωτογραφίες από την Λάρισα την περίοδο της λεγόμενης «ισπανικής γρίπης», περίπου έναν αιώνα πριν, καθώς στον αθηναϊκό τύπο αναφέρθηκαν θανατηφόρα κρούσματα και διαδικασίες απολύμανσης, τόσο στη Λάρισα όσο και στον Τύρναβο, αλλά κάτι τέτοιο δεν στάθηκε δυνατό. Υπάρχουν άλλα παραδείγματα χρονικών περιόδων που παρουσιάζουν έλλειψη σχετικών αρχείων;

Πράγματι η Λάρισα παρουσιάζει ένδεια στοιχείων όχι μόνον της «Ισπανικής γρίπης», αλλά και άλλων σοβαρών γεγονότων των πρώτων δεκαετιών μετά την απελευθέρωση. Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897, η μεγάλη εποποιία του 1912-13 η οποία ξεκίνησε από τα μέρη μας, η παρουσία των Γαλλικών στρατευμάτων στην πόλη μας το 1917, ο εθνικός διχασμός, η Μικρασιατική καταστροφή, και άλλα, είναι γεγονότα στα οποία η πόλη μας έπαιξε πρωταρχικό ρόλο, αλλά τις λεπτομέρειες τις αναζητούμε σε πηγές εκτός Λαρίσης. Είχε την ατυχία ο Τύπος της κατά τις δύσκολες αυτές στιγμές να μην είναι ημερήσιος, να κυκλοφορεί ολιγοσέλιδος και σε μικρό σχήμα και τα σημαντικά γεγονότα να τα πληροφορούνται οι Λαρισαίοι από ανταποκρίσεις στον Αθηναϊκό ή Βολιώτικο Τύπο. Μόνον από το 1922 όταν άρχισε να εκδίδεται η «Ελευθερία» είχε η Λάρισα ημερήσια εφημερίδα. Επιπλέον, ένα δεύτερο ατυχές γεγονός υπήρξε και η απώλεια μεγάλου μέρους των τοπικών εφημερίδων, λόγω των θεομηνιών που έπληξαν κατά καιρούς την πόλη και διαφόρων άλλων πολιτικών γεγονότων. Η έλλειψη πρόνοιας από τις τοπικές αρχές και τους Συλλόγους να διασώσουν όλα τα φύλλα των τοπικών εφημερίδων από το 1881 μέχρι το 1945 είναι εμφανής και οι αιτίες σήμερα δεν μπορούν να επιμερισθούν. Έτσι οι ιστορικοί οι οποίοι θέλουν να πληροφορηθούν γεγονότα της πόλης καταγραμμένα από τον τοπικό τύπο πρέπει να ανατρέξουν σε βιβλιοθήκες των Αθηνών (Βουλής, Εθνική Βιβλιοθήκη) όπου υπάρχουν πολλά φύλλα των τοπικών εφημερίδων, με πολλά δυστυχώς κενά.

Αυτός ο τόπος πέρασε πολλές καταστροφές –κατακτητές, πολέμους, πανδημίες, σεισμούς –αλλά κατάφερνε πάντα να σηκώνεται στα πόδια του και να προχωράει. Σήμερα, θα βλέπετε κι εσείς φωτογραφίες μιας έρημης πόλης, χωρίς τους τρομαγμένους ανθρώπους της που κλείνονται στα σπίτια τους, άλλη μια δύσκολη δοκιμασία για όλους. Πώς βιώνετε εσείς αυτή την κατάσταση και πως φαντάζεστε ότι θα την περιγράψει ο Λαρισαίος ιστορικός του μέλλοντος;

Προσωπικά πιστεύω, ότι σήμερα ο κόσμος δεν κλείστηκε στα σπίτια του τρομαγμένος λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού, αλλά συνειδητοποιημένος ότι αυτή η πράξη του είναι προς όφελος της προσωπικής του υγείας και αποφυγής τυχόν μετάδοσης προς τον συνάνθρωπό του. Δεν παύει όμως όλο αυτό να είναι μια δοκιμασία. Αλλά δοκιμασία προς το συμφέρον όλης της κοινωνίας και κυρίως των ευπαθών ομάδων της. Και καθώς όλα δείχνουν ότι όλα θα πάνε κατ’ ευχήν, και η κατάσταση αργά ή γρήγορα θα επανέλθει στην κανονικότητα, ο ιστορικός του μέλλοντος θα περιγράψει με τα ζωηρότερα χρώματα τη σύνεση που επέδειξε η πλειονότητα των κατοίκων της Λάρισας στη συμφορά που πλήττει τον πλανήτη μας αυτό το διάστημα.

Χαρακτηριστικά φωτογραφικά ντοκουμέντα από τη Λάρισα άλλων εποχών: