Ο αστερισμός Τρίγωνον

Του Κωνσταντίνου Αθ. Οικονόμου, δασκάλου

ΓΕΝΙΚΑ: Ο αστερισμός Τρίγωνον [Λατ. Triangulum, συντ.Tri] σημειώθηκε πρώτη φορά από τον Πτολεμαίο. Είναι πλήρως ορατός σε γεωγραφικά πλάτη μεταξύ
90° Βόρεια και 52° Νότια. Είναι ένας μικρός βόρειος αστερισμός [έκταση131,8 τετ. μοίρες, 78ος σε μέγεθος] που συνορεύει με τους αστερισμούς: Ανδρομέδα, Ιχθύες, Κριό και Περσέα. Στην Ελλάδα είναι αμφιφανής [φαίνεται ολόκληρος κοντά στο ζενίθ μόνο τα χειμωνιάτικα βράδια].

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΝΟΜΑΣΙΑ: Το Τρίγωνον αναφέρεται στο Μεσαίωνα [Ροδόλφειοι Πίνακες] ως Triangulus, ενώ πάντα προσέθεταν στην ονομασία του το προσδιοριστικό Major (Μέγα), μέχρι που ένας άλλος αστερισμός, που τον επινόησε ο Εβέλιος και που εφαπτόταν στα Νότια του πρώτου, το Triangulum Minor (=Μικρόν Τρίγωνον), έπαψε να αναγνωρίζεται από τους αστρονόμους μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν το Τρίγωνον Δελτωτόν, από την ομοιότητα με το γράμμα Δ. Οι περισσότεροι αρχαίοι πάντως το σχεδίαζαν ισόπλευρο, ενώ σήμερα παριστάνεται ως ισοσκελές ή ορθογώνιο, με μικρή βάση και μεγάλο ύψος ως προς την κορυφή του αστέρα α. Οι Ρωμαίοι το μετέφεραν στη γλώσσα τους ως Deltoton [Υγίνος, Κικέρων] ή Deltotum, τύπος που απαντάται μέχρι τον 17ο αιώνα. Τον αποκαλούσαν όμως ακόμη Delta συνδέοντάς το με το Δέλτα του Νείλου και την Αίγυπτο γενικότερα, οπότε ο αστερισμός αποκλήθηκε επίσης Aegyptus, Nilus, Nili Domum [Δώρο του Νείλου]. Η σημερινή ελληνική ονομασία Τρίγωνον, χρησιμοποιούμενη, πλην του Πτολεμαίου, και από τον Ίππαρχο, έγινε Trigonum και Trigonus, ενώ απαντώνται και οι συναφείς ονομασίες Tricuspis (=τρίακρο) και Triquetrα[1]. Ο Bayer έδωσε και το όνομα Orbis terrarum tripertitus ως αντιπροσωπευτικό των «τριών μερών της Γης» (Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής), αλλά και το Triangulus Septentrionalis για να το διακρίνει από το Νότιον Τρίγωνον[2]. Οι πιστοί εκείνης της εποχής [17ος αι.] έλεγαν ότι ο αστερισμός αναπαριστούσε την Αγία Τριάδα, ενώ άλλοι  έβλεπαν σ΄αυτόν τη μίτρα του Α. Πέτρου [τη γνωστή παπική]. Οι Άραβες, με τη σειρά τους, μετέφρασαν το όνομα Τρίγωνον ως Al Muthallath, που παραφθάρηκε μετά από τους Ευρωπαίους σε  Almutaleh, Almutlato, Mutlat, κ.ά. Οι Εβραίοι, πιθανόν, γνώριζαν τον αστερισμό ως Shalish, από το όνομα ενός έγχορδου μουσικού οργάνου τους, που είχε είτε τριγωνικό σχήμα είτε τρεις χορδές, και αναφέρεται στο Βιβλία Βασιλειών Α΄(ιη΄6).  Το Τρίγωνον ήταν γνωστό στην αρχαία Κίνα μαζί με αστέρες της Ανδρομέδας και του Κριού ως Tien Ta Tseang, Μέγας Στρατηγός του Ουρανού.

ΑΣΤΕΡΕΣ: Ο αστερισμός συμπεριλαμβάνει 25 ορατους [φ. μ. ≤ 6,5] αστέρες. Επειδή, όμως, είναι αμυδροί, κανένας τους δεν έχει ιδιαίτερο όνομα, εκτός από τον α, που ήταν γνωστός ως Ras al Muthallath (=Κεφαλή του Τριγώνου) στους Άραβες. Μαζί οι α και β ήταν γι’ αυτούς το Al Mizan (=ο οριζόντιος άξονας ζυγαριάς). Ο α Τριγώνου, που δεν είναι και ο φωτεινότερος, έχει φαινόμενο μέγεθος 3,41 και είναι κιτρινόλευκος υπογίγαντας. Ο β Τριγώνου είναι ο φωτεινότερος με φαινόμενο μέγεθος 3,00. Ο γ έχει φαιν.μέγεθος 4,01, ενώ ο δ έχει φαιν.μέγεθος 4,87 και φασμ.τύπο παρόμοιο με τον Ηλίου.

ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΑ ΣΤΟΝ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟ: Το Τρίγωνον, επειδή βρίσκεται εκτός του γαλαξιακού μας επιπέδου, συμπεριλαμβάνει κυρίως άλλους γαλαξίες, από τους οποίους ο πλησιέστερος είναι ο M33, μέλος της Τοπικής Ομάδας Γαλαξιών γνωστός και ως Γαλαξίας του Τριγώνου ή Pinwheel[3]. Εντός του γαλαξία αυτού υπάρχει το εντυπωσιακό νεφέλωμα NGC 604. Ο αστέρας RW Τριγώνου (RW Tri) στο Τρίγωνον είναι μεταβλητός με περίοδο περιφοράς 5ώρες 31 λεπτά [φ.μ. 12,5 ως 15,61]. Ο επίσης μεταβλητός XX Tri ή HD 12545, διαθέτει τις μεγαλύτερες κηλίδες που έχουν παρατηρηθεί σε αστέρα. Ο γαλαξίας NGC 925 στον αστερισμό είναι ραβδωτός σπειροειδής με φαιν.μέγεθος 10,1 που απέχει περί τα 13 εκατομμύρια έτη φωτός από τη Γη. Στην άλλη άκρη των αποστάσεων, ο ραδιογαλαξίας [κβάζαρ που εκπέμπει ρδιοκύματα] 6C 0140+326, αν υπάρχει ακόμη όπως φαίνεται σε μας, απέχει δισεκατομμύρια έτη φωτός.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Δεν πρέπει να συγχέουμε τον αστερισμό με το λεγόμενο θερινό τρίγωνο. Το θερινό τρίγωνο είναι ένας σχηματισμός τριών αστεριών που μεσουρανεί τους θερινούς μήνες. Δημιουργείται από τους λαμπρότερους αστέρες των αστερισμών Κύκνου, Λύρας και Αετού.

[1].  Τα ονόματα Sicilia, Trinacria και Triquetra, του αστερισμού, είναι τα αρχαία ονόματα του παρόμοιου σχήματος νησιού της Σικελίας, για το οποίο, κατά την παράδοση των Ελλήνων της Κάτω Ιταλίας, η θεά Δήμητρα είχε ικετεύσει τον Δία να παρασταθεί στον ουρανό.
[2].  Πρόκειται για αστερισμό του νοτίου ημισφαιρίου, ορατού από το Νότιο Πόλο έως και 19 μοίρες Βόρεια. Είναι, φυσικά, αφανής για την Ελλάδα.
[3]. Ονομάστηκε έτσι επειδή μοιάζει με το ομώνυμο παιδικό παιχνίδι, χάρτινος ανεμόμυλος, με το οποίο όλοι παίζαμε μικροι.

Ακολουθήστε το στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.