Οι γονείς μας δεν είναι βάρος

Της Εύης Μπουτζέτη – Πανίδου

Ζούμε περισσότερα χρόνια από κάθε άλλη εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η πρόοδος της ιατρικής, οι καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και η εξέλιξη της υγειονομικής περίθαλψης χάρισαν στον άνθρωπο περισσότερα χρόνια ζωής. Το μεγάλο όμως ζητούμενο σήμερα δεν είναι μόνο η μακροζωία, αλλά τα υγιή γηρατειά, να μπορεί ο άνθρωπος να μεγαλώνει με αξιοπρέπεια, αυτονομία, συναισθηματική ισορροπία και κοινωνική παρουσία.

Η Τρίτη Ηλικία δεν είναι «το τέλος». Είναι οι άνθρωποι που μας έφεραν στην ζωή, μας κράτησαν από το χέρι όταν κάναμε τα πρώτα μας βήματα. Είναι οι γονείς και οι παππούδες μας που στερήθηκαν για να σπουδάσουν τα παιδιά τους, που εργάστηκαν αδιάκοπα και κράτησαν όρθιες οικογένειες και κοινωνίες. Και όμως, σήμερα, πολλοί ηλικιωμένοι βιώνουν μοναξιά, αποξένωση και έναν σκληρό κοινωνικό αποκλεισμό.

Ένα από τα πιο δύσκολα και ευαίσθητα ζητήματα της εποχής μας είναι ο εγκλεισμός ηλικιωμένων σε δημόσιες ή ιδιωτικές δομές φροντίδας χωρίς τη δική τους πραγματική επιθυμία. Όταν ένας ηλικιωμένος διατηρεί επικοινωνία, συνείδηση και στοιχειώδη αυτονομία, αλλά απομακρύνεται βίαια από το σπίτι του, από το μπαλκόνι του, τις φωτογραφίες του, τη γειτονιά και τις καθημερινές του συνήθειες, τότε συχνά βιώνει βαθύ ψυχικό τραύμα.

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου ηλικιωμένοι, μετά την εισαγωγή τους σε δομές φροντίδας, παρουσιάζουν μελαγχολία, άρνηση λήψης τροφής, κοινωνική απόσυρση και σοβαρή καταθλιπτική συμπτωματολογία. Διεθνείς μελέτες συνδέουν τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης, γνωστικής έκπτωσης, υποσιτισμού αλλά και μείωσης του προσδόκιμου ζωής. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει πλέον ότι η κοινωνική απομόνωση αποτελεί σοβαρό παράγοντα κινδύνου για τη σωματική και ψυχική υγεία των ηλικιωμένων.

Δυστυχώς, την περίοδο 2020-2026, η ελληνική κοινωνία ήρθε αντιμέτωπη με σοκαριστικές αποκαλύψεις γύρω από ιδιωτικές δομές φροντίδας ηλικιωμένων. Η πιο γνωστή υπόθεση ήταν το αποκαλούμενο «κολαστήριο» στα Χανιά το 2021. Η εισαγγελική έρευνα αποκάλυψε εικόνες φρίκης: ηλικιωμένοι παραμελημένοι, υποσιτισμένοι, χωρίς επαρκή ιατρική φροντίδα, με δεκάδες θανάτους να διερευνώνται. Οι κατηγορίες που ασκήθηκαν αφορούσαν ακόμη και σύσταση εγκληματικής οργάνωσης, ανθρωποκτονίες και οικονομικές απάτες.

Ακολούθησαν και άλλες αποκαλύψεις. Στον Κορυδαλλό καταγράφηκαν σοβαρές παραβάσεις σε γηροκομείο, με άθλιες συνθήκες υγιεινής, ελλιπή φροντίδα και καταγγελίες κακομεταχείρισης. Στους Αμπελόκηπους αποκαλύφθηκε πρόσφατα παράνομη μονάδα φροντίδας ηλικιωμένων μέσα σε διαμέρισμα χωρίς άδεια λειτουργίας, όπου ηλικιωμένες γυναίκες ζούσαν απομονωμένες κάτω από απάνθρωπες συνθήκες. Παράλληλα, η πρόσφατη υπόθεση κακοποίησης 84χρονης γυναίκας στη Χίο από φροντίστρια κατ’ οίκον απέδειξε ότι ακόμη και η κατ’ οίκον φροντίδα χρειάζεται ουσιαστικούς ελέγχους και προστατευτικές δικλείδες.

Τα κοινά χαρακτηριστικά αυτών των περιστατικών ήταν η παραμέληση, η έλλειψη προσωπικού, η ψυχολογική και σωματική κακοποίηση, οι κακές συνθήκες υγιεινής και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η λειτουργία δομών χωρίς ουσιαστική αδειοδότηση και έλεγχο.

Και εδώ γεννάται ένα μεγάλο ηθικό και πολιτικό ερώτημα: Πού ήταν η Πολιτεία;

Η ενεργός ζωή είναι το καλύτερο φάρμακο για την Τρίτη Ηλικία. Οι ηλικιωμένοι χρειάζονται συμμετοχή, όχι απομόνωση

Μετά τις σοκαριστικές αποκαλύψεις των τελευταίων ετών, η Πολιτεία υποχρεώθηκε να κινηθεί πιο ενεργά απέναντι στο φαινόμενο της κακοποίησης και της αυθαίρετης λειτουργίας δομών φροντίδας ηλικιωμένων. Οι έρευνες της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, της ΕΛ.ΑΣ. και των αρμόδιων κοινωνικών υπηρεσιών αποκάλυψαν σοβαρά κενά ελέγχου, υποστελέχωση, παραβιάσεις υγειονομικών κανόνων και περιπτώσεις λειτουργίας μονάδων χωρίς τις απαραίτητες άδειες.

Μετά τις υποθέσεις στα Χανιά και στον Κορυδαλλό αυξήθηκαν οι έλεγχοι σε Μονάδες Φροντίδας Ηλικιωμένων, πραγματοποιήθηκαν έκτακτες επιθεωρήσεις και επιβλήθηκαν πρόστιμα αλλά και αναστολές λειτουργίας όπου διαπιστώθηκαν σοβαρές παραβάσεις. Παράλληλα, ζητήθηκε αυστηρότερη πιστοποίηση προσωπικού και εντατικοποίηση των ελέγχων για την προστασία των ηλικιωμένων.

Ωστόσο, πολλοί ειδικοί επισημαίνουν ότι τα μέτρα αυτά παραμένουν συχνά αποσπασματικά και ενεργοποιούνται κυρίως μετά από δημόσια σκάνδαλα. Η μεγάλη πρόκληση εξακολουθεί να είναι η συνεχής και προληπτική εποπτεία όλων των δομών, δημόσιων και ιδιωτικών, ώστε να μη βιώσουμε ξανά εικόνες ντροπής που τραυμάτισαν ολόκληρη την κοινωνία.

Οι οικογένειες έχουν επίσης δικαίωμα αλλά και ευθύνη να ελέγχουν προσεκτικά τη νομιμότητα μιας ιδιωτικής δομής πριν εμπιστευθούν έναν αγαπημένο τους άνθρωπο. Είναι σημαντικό να αναζητούν την επίσημη άδεια λειτουργίας, την επάρκεια νοσηλευτικού και ιατρικού προσωπικού, τις συνθήκες υγιεινής και τυχόν προηγούμενες καταγγελίες ή κυρώσεις. Η συχνή παρουσία των συγγενών και η ουσιαστική επικοινωνία με τον ίδιο τον ηλικιωμένο αποτελούν ίσως τη σημαντικότερη δικλείδα προστασίας απέναντι στην παραμέληση ή την κακοποίηση.

Η αλήθεια είναι ότι χιλιάδες οικογενειακοί φροντιστές εξαντλούνται καθημερινά. Συμπολίτες μας που εργάζονται, μεγαλώνουν δικές τους οικογένειες και παράλληλα φροντίζουν έναν ηλικιωμένο γονέα χωρίς ψυχολογική ή οικονομική υποστήριξη. Η κόπωση αυτών των ανθρώπων είναι τεράστια και πολλές φορές αόρατη και επώδυνη.

Γι’ αυτό η λύση δεν είναι να «παρκάρονται» οι ηλικιωμένοι σε κλειστές δομές επειδή θεωρούνται βάρος. Η λύση είναι η πρόληψη, η στήριξη, η αποϊδρυματοποίηση και η διατήρηση της αυτονομίας τους όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα στο φυσικό τους περιβάλλον.

Χρειάζονται ισχυρές υπηρεσίες κατ’ οίκον φροντίδας, νοσηλευτική και ψυχολογική υποστήριξη, κοινωνικοί λειτουργοί και ουσιαστική ενίσχυση των προγραμμάτων «Βοήθεια στο Σπίτι». Οι Δήμοι και τα ΚΑΠΗ μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο μέσα από δράσεις ενεργού γήρανσης, κοινωνικής συμμετοχής, άσκησης και νοητικής ενδυνάμωσης. Καινοτόμα προγράμματα όπως το LLM CARE μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διατήρηση της αυτονομίας και της αξιοπρέπειας των ηλικιωμένων.

Παράλληλα, μικρές παρεμβάσεις στο σπίτι, ασφαλής φωτισμός, χειρολαβές, αντιολισθητικά δάπεδα και βοηθήματα κινητικότητας, μπορούν να αποτρέψουν ατυχήματα και να παρατείνουν την ανεξάρτητη διαβίωση.

Η κοινωνία μας οφείλει να καταλάβει ότι οι ηλικιωμένοι δεν είναι «παρωχημένοι άνθρωποι». Είναι ζωντανή μνήμη, εμπειρία και σοφία. Η ποιότητα μιας κοινωνίας φαίνεται από τον τρόπο που φέρεται στους πιο ευάλωτους ανθρώπους της. Και ίσως τελικά αυτό που χρειάζονται περισσότερο οι ηλικιωμένοι δεν είναι μόνο φάρμακα και δομές. Είναι χρόνος, ανθρώπινη παρουσία, σεβασμός, επικοινωνία και αγάπη.