Όψεις από τα Πάθη του Χριστού στα μνημεία της Θεσσαλίας (φωτ.)

Της Σταυρούλας Σδρόλια, πρ. Προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λάρισας

Τα Πάθη του Χριστού στη βυζαντινή τέχνη γνώρισαν μεγάλη εξέλιξη, που οφείλεται τόσο στη σημασία τους στο σχέδιο της Θείας Οικονομίας όσο και στο ρόλο τους στη λειτουργία, κυρίως τη Μεγάλη Εβδομάδα, με κορύφωση στο Πάσχα.

Ως εικονογραφικός κύκλος, τα Πάθη αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα την περίοδο των Παλαιολόγων, τότε που αυξάνονται οι δραματικές αντιθέσεις στην τέχνη και δίνεται έμφαση στην αποτύπωση του συναισθήματος. Σχεδόν όλα τα επεισόδια των ευαγγελικών κειμένων που χρησιμοποιούνται στη Μεγάλη Εβδομάδα απαντούν στη ζωγραφική, και κάθε καλλιτέχνης ανταποκρινόταν ανάλογα με τις καταβολές και τις προτιμήσεις του στην παράθεση των σκηνών, που μερικές φορές ξεπερνούσαν τις είκοσι. Εκτός από τα κανονικά ευαγγέλια, αξιοποιούνται επίσης και τα απόκρυφα, που προσθέτουν περισσότερα στοιχεία στη διήγηση, καθώς και η υμνογραφία. Η ένταση του συναισθήματος που δημιουργείται, καθώς εκτυλίσσεται το Θείο Δράμα στις εκκλησίες, είναι τέτοια ώστε έδωσε την αφορμή για τη δημιουργία εξαιρετικών σκηνών, που απλώθηκαν στους τοίχους των εκκλησιών, σε εικόνες και άλλα έργα τέχνης. Άλλωστε, όλη η σύλληψη του εικονογραφικού προγράμματος στους ναούς στηρίζεται στην ιδέα των παράλληλων κύκλων, τόσο του λειτουργικού όσο και του εικονιστικού.

Στην Ανάβαση του Χριστού στο Σταυρό, από τη Μονή Βαρλαάμ στα Μετέωρα, παρακολουθούμε το Χριστό να ανεβαίνει τη σκάλα με ζήλο, αποτυπώνοντας το στίχο «Ερχόμενος ο Κύριος προς το εκούσιον Πάθος», που διαβάζεται τη Μεγάλη Δευτέρα, χαρακτηριστική πτυχή του χριστιανικού δόγματος. Πίσω από το Χριστό οι Ιουδαίοι χειρονομούν ζωηρά και η επικεφαλής μορφή εκτοξεύει κατάρες. Παραδίπλα, ζωγραφίζεται η σκηνή με το Χριστό που αποστρέφεται το «όξος».

Στον Ελκόμενο Χριστό της Μονής Πέτρας (1625), ο Χριστός στρέφεται προς τα πίσω κατά την πορεία του στο Γολγοθά για να αντικρύσει τη μητέρα του, που παρακολουθεί από μακριά, σε μια στιγμή γεμάτη συγκίνηση.

Ιδιαίτερα πλούσια είναι η σκηνή του Εμπαιγμού, που παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία από χορευτές, μίμους και μουσικά όργανα. Εδώ στη σκηνή από τη Ραψάνη, ο ζωγράφος επιχειρεί να εντάξει στην παράσταση στοιχεία από την εποχή του, όπως φαίνεται στις ενδυμασίες των μορφών και μας εκπλήσσει βάζοντας τα παιδιά που χορεύουν παραδοσιακό χορό, στο πρώτο επίπεδο.

Θα σταθούμε στη σκηνή του Θρήνου από τη Μονή Ολυμπιώτισσας (14ος αι.), όπου ο Χριστός είναι ξαπλωμένος στη μαρμάρινη πορφυρή πλάκα. Η πλάκα αυτή αποδίδει το περίφημο κειμήλιο, που είχε έρθει από την Εφεσο τον 12ο αιώνα και φυλασσόταν στη μονή Παντοκράτορα στην Κωνσταντινούπολη, ενώ αμέσως μετά εντάχθηκε στην εικονογραφία της σκηνής. Τα κύρια πρόσωπα του δράματος, η Παναγία, ο Ιωάννης, ο Ιωσήφ Αριμαθείας, έχουν μόλις κατεβάσει το Χριστό από το Σταυρό και τον ασπάζονται περιπαθώς, ενώ ο Νικόδημος ακουμπά στη διπλή σκάλα, που χρησιμοποιήθηκε στην Αποκαθήλωση. Ο Σταυρός είναι πάντα παρών στην παράσταση και οι άγγελοι που καλύπτουν τα πρόσωπά τους αυξάνουν τη δραματική φόρτιση της σκηνής, όπως και οι δύο ψηλοί βράχοι στις άκρες.

Η παρουσία των Μυροφόρων, ιδιαίτερα πολυάριθμη στην παλαιολόγεια ζωγραφική, εδώ περιορίζεται σε τρείς μορφές, που θρηνούν με ιδιαίτερα εκφραστικές κινήσεις, ιδίως εκείνη στο βάθος, που αποδίδει τη Μαρία Μαγδαληνή.

Η κατάληξη του Θείου Δράματος αποτυπώνεται διεξοδικά από το ζωγράφο στο Πολυδένδρι (1590), που εμπνέεται επίσης από την Παλαιολόγεια τέχνη και μας δίνει τις γεμάτες πάθος τελευταίες στιγμές της Παναγίας με το Υιό της, καθώς συμμετέχει στην Αποκαθήλωση και τον Ενταφιασμό.