Στις πλαγιές του Μαινάλου, σε υψόμετρο 1.200 μέτρων, στέκει αγέρωχο και περήφανο ένα μικρό χωριό, το ιστορικό Λιμποβίσι. Ερημο από κατοίκους και με τα λιγοστά σπίτια του εγκαταλειμμένα από το 1880, αλλά όποιος το επισκέπτεται νιώθει ότι είναι ολοζώντανο, καθώς συνειδητοποιεί ότι σε αυτό το χωριό γεννήθηκε και πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του, ο πρωτεργάτης της Επανάστασης του 1821.
Η «ψυχή» της εθνικής εξέγερσης και αρχιστράτηγος της νίκης και της απελευθέρωσης του Γένους από τον τουρκικό ζυγό, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Υπάρχει το σπίτι του, γεμάτο ιστορικά κειμήλια των Κολοκοτρωναίων, που αποπνέουν τον «επαναστατικό σφυγμό» εκείνης της εποχής. Είναι οι στιγμές που, πράγματι, τα άυλα αποκτούν ψυχή, μιλούν και περιγράφουν σκηνές, συνθήκες, ατμόσφαιρα και ιστορία, φορτίζουν με έντονα συναισθήματα συγκίνησης και υπερηφάνειας τον επισκέπτη, υπενθυμίζοντας χρυσές σελίδες από την ένδοξη ιστορία των Ελλήνων, στις οποίες αυτά ήταν σιωπηλοί μάρτυρες.
Είναι η ίδια συγκίνηση που νιώθει κανείς όταν επισκέπτεται την Αγία Λαύρα, που έχει ταυτιστεί στις καρδιές των Ελλήνων με την πρώτη σπίθα του μεγάλου αγώνα για την ελευθερία, στις 25 Μαρτίου 1821, που έγινε στη συνέχεια φλόγα και σάρωσε τον δυνάστη. Οπως αυτός ο χώρος διατηρεί ακούραστα μέχρι σήμερα διάχυτη τη συγκίνηση και το μεγαλείο της ώρας της έναρξης του αγώνα, της στιγμής που το μεγάλο όραμα της Απελευθέρωσης, θρεμμένο από πολλές γενιές υπόδουλων Ελλήνων, άρχιζε να παίρνει σάρκα και οστά, έτσι και πολλά άλλα σημεία, τα σπίτια που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν ή έζησαν κάποια στιγμή της ζωής τους οι σπουδαίοι αγωνιστές του 1821, προσφέρουν, με την ύπαρξή τους και μόνο, τα ίδια συναισθήματα. Καθώς έχουν λιγότερο ή περισσότερο ταυτιστεί με αυτούς στους οποίους οι σύγχρονοι Ελληνες οφείλουν την ελευθερία τους.
Το ευχάριστο είναι, ότι, για κάποιον λόγο, που συνήθως έχει να κάνει με τη φροντίδα ορισμένων από τους κληρονόμους αυτών των σπιτιών και σπανιότερα με τη μέριμνα του κράτους, δεν είναι λίγα αυτά που όχι μόνο διατηρήθηκαν στην πορεία δύο και πλέον αιώνων, αλλά έχουν μετατραπεί σήμερα σε μουσεία, κρατώντας ζωντανή και «ομιλούσα» τη νεότερη Ιστορία της πατρίδας μας. Είναι πλήρως ανακαινισμένα και λειτουργικά, διατηρώντας τις πραγματικές, βαθιές ιδιότητές τους. Είναι οι χώροι στους οποίους γεννήθηκαν, γαλουχήθηκαν και από τους οποίους τελικά εξόρμησαν για την ελευθερία του έθνους, παρακινώντας χιλιάδες ακόμα άλλους Ελληνες, οι πρωτεργάτες-ήρωες της μεγάλης Επανάστασης.
Στον αντίποδα, βεβαίως, υπάρχουν και οι περιπτώσεις αρκετών σπιτιών ηρώων του ’21 που εγκαταλείφθηκαν και μαράζωσαν. Αλλα ερημώθηκαν και δεν υπάρχουν πια, ενώ για κάποια δίνεται αγώνας επιβίωσης. Πολλά κατεδαφίστηκαν από τους κατοπινούς ιδιοκτήτες τους για διάφορους λόγους και το μόνο που έχει απομείνει, σε κάποιες περιπτώσεις, είναι η συμβολική μαρμάρινη ή μεταλλική πλάκα που γράφει ότι εκεί ήταν κάποτε το σπίτι ενός ήρωα της Ελληνικής Επανάστασης.
Το σπίτι του Κολοκοτρώνη – Λιμποβίσι
Στο προαναφερθέν Λιμποβίσι, ο επισκέπτης νιώθει αμέσως ότι ο χρόνος τον ταξιδεύει στο παρελθόν, στα χρόνια της Επανάστασης του ’21. Το σπίτι του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη εκεί δεν είναι το αυθεντικό. Ανακατασκευάστηκε, όμως, με προσοχή βάσει των διαθέσιμων ιστορικών μαρτυριών, δίπλα ακριβώς στην αρχική θέση του πατρικού του Αρχιστράτηγου, από το οποίο διασώζονται πλέον μόνο ερείπια από τα θεμέλια. Η ανέγερση έγινε το 1990, με δαπάνες του αείμνηστου βιομηχάνου Παναγιώτη Αγγελόπουλου, που καταγόταν από την ορεινή Αρκαδία. Εκτοτε λειτουργεί ως ανοιχτό μουσείο, φιλοξενώντας σύγχρονο εικονογραφικό υλικό γύρω από τη ζωή και τη δράση του Γέρου του Μωριά. Στον περίβολό του στήθηκε και ανδριάντας του. Ο χώρος γύρω έχει εξωραϊστεί, ενώ, πάλι με δαπάνες της οικογένειας Αγγελόπουλου, έχει αναστηλωθεί και η εκκλησία του Αϊ-Γιάννη, που αποτέλεσε πνευματικό καταφύγιο του Γέρου.
Το Μουσείο της Μπουμπουλίνας – Σπέτσες
Στις Σπέτσες και στην περιοχή της Ντάπιας όχι απλά διασώζεται, αλλά δεσπόζει το αρχοντικό της Λασκαρίνας Μπουμπουλίνας, μιας γυναίκας-σύμβολο της Επανάστασης. Πλέον έχει μετατραπεί, από το 1991, σε μουσείο, από τον Φίλιππο Δεμερτζή-Μπούμπουλη, 5ης γενιάς απόγονο της Λασκαρίνας, σε μια ύστατη προσπάθεια να σωθεί από τη βέβαιη κατάρρευση. Χτίστηκε στα τέλη του 17ου αιώνα για λογαριασμό της οικογένειας Μπούμπουλη, προγόνων του δεύτερου συζύγου της Μπουμπουλίνας, που έμεινε σε αυτό από το 1801 μέχρι το τέλος της ζωής της, το 1825.
Φιλοξενεί συλλογές από όπλα, παλιά βιβλία, πορσελάνες, έγγραφα και επιστολές της ηρωίδας και προσωπικά της αντικείμενα, όπως η χρυσοποίκιλτη πιστόλα, το ξίφος, η περίτεχνη μαντίλα με χρυσό και ασήμι, ακόμα χάρτες, κεντήματα, προτομές, καθώς και το υπέροχο φλωρεντιανό σκαλιστό ταβάνι της μεγάλης σάλας. Χτισμένο σε σχήμα «Π», αποτελείται από το ισόγειο και δύο ορόφους. Το μουσείο στεγάζεται στον πρώτο όροφο, περιλαμβάνοντας τέσσερις μεγάλες αίθουσες. Εχει υποδεχτεί πάνω από 1.200.000 επισκέπτες, εκ των οποίων οι 400.000 είναι μαθητές από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Οικίες Κουντουριώτη – Υδρα
Η Υδρα αποτελεί νησί μεγάλων οικογενειών με ναυτική παράδοση και τεράστια προσφορά στον Αγώνα του ’21. Τα αδέρφια Λάζαρος και Γεώργιος Κουντουριώτης τον στήριξαν με χρήματα, ενώ διακρίθηκαν και στην πολιτική και τη ναυτιλία.
Από το 2001 η κατοικία του Λάζαρου Κουντουριώτη έχει μετατραπεί σε μουσείο. Οι σάλες αυτού του αρχοντικού «είδαν» σημαντικές συναντήσεις και διαβουλεύσεις των αγωνιστών της Επανάστασης και τα δωμάτιά του φιλοξένησαν σημαίνουσες στρατιωτικές, πολιτικές και πνευματικές προσωπικότητες της εποχής, Ελληνες και ξένους.
Πρόκειται για τυπικό δείγμα υδραίικης αρχιτεκτονικής. Χτίστηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, επί της ναυτικής ακμής της Υδρας, σε αυστηρή μορφή, δύο όροφοι και υπόγειο. Τελευταίοι ένοικοι ήταν ο Παντελής Κουντουριώτης, δισέγγονος του Λάζαρου, μαζί με τη σύζυγό του Ευφροσύνη. Το κληροδότησαν στην Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία Ελλάδας.
Το αρχοντικό του Γεωργίου Κουντουριώτη δεσπόζει δυτικά, στον λόφο πάνω από το λιμάνι της Υδρας. Εχει δοθεί στο υπουργείο Πολιτισμού. Χτίστηκε τα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα.
Ο Γεώργιος Κουντουριώτης, κορυφαίος πλοιοκτήτης της προεπαναστατικής εποχής, αναμείχθηκε ενεργά και στην πολιτική. Μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, προς τον οποίο έδρασε αντιπολιτευτικά, εξελέγη γερουσιαστής, πρόεδρος της της Γερουσίας, πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου και πρωθυπουργός μεταξύ 8 Μαρτίου-15 Οκτωβρίου 1848.
Το αρχοντικό το κληρονόμησε μια άλλη σπουδαία μορφή της ελληνικής πολιτικής ιστορίας, ο εγγονός του Γεωργίου, Παύλος Κουντουριώτης, ο οποίος χρημάτισε αρχηγός του Στόλου, υπουργός Ναυτικών, αντιβασιλέας και Πρόεδρος της Δημοκρατίας κατά τον Μεσοπόλεμο. Φιλοξενεί σήμερα το Μουσείο Μεταβυζαντινής Τέχνης και Ιστορίας της Υδρας. Εκτίθενται κειμήλια της οικογένειας Κουντουριώτη και εκθέματα της νεότερης Ιστορίας του νησιού.
Αποτελείται από τον κύριο κτιριακό όγκο, σε τρία επίπεδα, βοηθητικά κτίσματα, αυλές και κήπο που περιβάλλεται από ψηλό μαντρότοιχο.
Ποια σώθηκαν και ποια παραδόθηκαν στην εγκατάλειψη
Οι Τζαβελαίοι
Η οικία του θρυλικού οπλαρχηγού, ταυτισμένου με την Επανάσταση του ’21, Λάμπρου Τζαβέλα, στο Σούλι, αποκαταστάθηκε στην αρχική της μορφή και άνοιξε για το κοινό πριν από λίγα χρόνια. Το «Τζαβελέικο» βρίσκεται χτισμένο στους πρόποδες της κορυφής Βούτσι. Εξω από αυτό δεσπόζουν οι προτομές των θρυλικών μορφών του Λάμπρου και της Μόσχως Τζαβέλα.
Η προσπάθεια αποκατάστασης της ιστορικής οικίας στην αρχική της μορφή, ξεκίνησε το 1985 με πρωτοβουλία του Λάμπρου Τζαβέλα, ταξιάρχου ε.α. και 7ου κατά σειρά απόγονου του θρυλικού Λάμπρου Τζαβέλα. Είχε βάλει στόχο να καπνίσει και πάλι η καμινάδα του σπιτιού στο Σούλι, «σπάζοντας» την κατάρα του Αλή Πασά, ο οποίος είχε ευχηθεί να μην ξανακαπνίσει σουλιώτικο τζάκι στην περιοχή, την οποία καταπάτησε με μεγάλη οργή. Πράγματι, από τις 21 Μαΐου 2021 το σπίτι απέκτησε ξανά ζωή. Στον εσωτερικό χώρο του ο επισκέπτης έρχεται σε επαφή με το πώς ήταν τα σουλιώτικα σπίτια και βλέπει αντίγραφα από τα πορτρέτα της οικογένειας.
Το «Τζαβελέικο» είναι ένα τυπικό διώροφο πέτρινο σουλιώτικο σπίτι. Στον κάτω χώρο ήταν η αποθήκη και ο στάβλος για τα ζώα, ενώ στον πάνω έμενε η οικογένεια και αποτελούνταν από ένα ή δύο δωμάτια. Στον πρώτο όροφο υπάρχουν τα πορτρέτα της οικογένειας και ιστορικά κειμήλια. Ολο το έργο της αναστήλωσης της ιστορικής κατοικίας, ξεκινώντας από την κατασκευή ασφαλτοστρωμένου δρόμου μέχρι αυτή, έγινε με μέριμνα της οικογένειας.
Το σπίτι του Νικηταρά – Μεσσηνία
Η 20ή Σεπτεμβρίου 2024 ήταν μια ιστορική ημέρα για τη Νέδουσα της Μεσσηνίας. Τη γενέτειρα ενός εκ των εξοχότερων ηρώων του ’21, του Νικήτα Σταματελόπουλου ή Νικηταρά του Τουρκοφάγου, καθώς συνέτριψε επανειλημμένα υπέρτερα σε αριθμό και όπλα τουρκικά ασκέρια, σε διάφορες μάχες, είτε στο πλευρό του Κολοκοτρώνη είτε και ως επικεφαλής Ελλήνων επαναστατών. Την ημέρα εκείνη, λοιπόν, εγκαινιάστηκε σε αυτό το όμορφο χωριό του βορειοδυτικού Ταΰγετου η αναστηλωμένη πατρογονική οικία του Νικηταρά.
Ελάχιστος φόρος τιμής και ιστορική υποχρέωση σε έναν από τους ήρωες της Εθνεγερσίας, που ενσάρκωσε τις αξίες της ανδρείας, της αυταπάρνησης και της απόλυτης αφοσίωσης στον αγώνα για την ελευθερία. Το κτίσμα που για χρόνια ήταν ετοιμόρροπο, με πρωτοβουλία του π. Βασιλείου Ν. Βεργινάδη, ανθρώπων του Πολιτιστικού Συλλόγου Νεδουσαίων, κατοίκων, του Δήμου Καλαμάτας, φορέων και ιδιωτών, αποκαταστάθηκε και αποτελεί σήμερα σημείο αναφοράς.
Πύργος Μαυρομιχάλη – Μάνη
Ο Πύργος Μαυρομιχάλη βρίσκεται στο κέντρο του Λιμενίου, ενός γραφικού παραλιακού οικισμού στην καρδιά της Λακωνικής Μάνης. Πιθανολογείται ότι θεμελιώθηκε το 1762 από τον Πιέρο Μαυρομιχάλη, πατέρα του Πετρόμπεη, του ηγεμόνα της Μάνης και πρωτεργάτη της Εθνικής Παλιγγενεσίας. Ο Πετρόμπεης το διέθετε και στους οπλαρχηγούς του ως τόπο διαμονής και σίτισης. Στο κτίριο διέμεναν οι απόγονοι του Πετρόμπεη μέχρι και τα μέσα του περασμένου αιώνα οπότε και εγκαταλείφθηκε, με αποτέλεσμα την ερήμωση και την τελική του κατάρρευση. Το υπουργείο Πολιτισμού το ανακήρυξε ως διατηρητέο κτίριο μοναδικής ιστορικής κληρονομιάς.
Το 2001, το ερειπωμένο κτίσμα πέρασε στην ιδιοκτησία του Δημήτρη Α. Παρπαΐρη. Την αναστήλωσή του ανέλαβε το αρχιτεκτονικό γραφείο Παρπαΐρης & Συνεργάτες. Ξεκίνησε το 2005 και πραγματοποιήθηκε με σεβασμό στην ιστορικότητα και αρχιτεκτονική ιδιαιτερότητα του κτιρίου. Η συνολική αναστήλωση ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 2007. Σήμερα λειτουργεί ως ιδιωτικό ξενοδοχείο.
Πύργος Πλαπούτα – Αρκαδία
Στις 19 Μαρτίου 1821, στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του Παλούμπα, ενός χωριού της Γορτυνίας, ο γηραιός Κόλλιας Πλαπούτας μαζί με τα παιδιά του Γεώργιο, Δημήτρη, Παρασκευά και Θανάση και όλους τους κατοίκους, έδωσαν τον όρκο του Αγώνα της Ελευθερίας και της Νίκης. Επειτα από 201 χρόνια, στις 21 Σεπτεμβρίου 2022, στην πλατεία του χωριού αποκαλύφθηκε η προτομή του στρατηγού Δημήτρη Πλαπούτα. Εξέχουσα μορφή της Επανάστασης και συνοδοιπόρος μέχρι τέλους του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, αντιμετωπίζοντας ακόμα και καταδίκη σε θάνατο από Στρατοδικείο επί Αντιβασιλείας.
Αμέσως μετά εγκαινιάστηκε ο Πύργος Πλαπούτα. Αρχικά ήταν το σπίτι του Κόλλια Πλαπούτα από το 1795. Ο τριώροφος πύργος έγινε γύρω στο 1828. Χτίστηκε στη νότια άκρη του οικοδομήματος. Εκεί πραγματοποιούνταν συναντήσεις του Κολοκοτρώνη με τον Πλαπούτα, -που είχε παντρευτεί την ανιψιά του Αρχιστράτηγου, Στεκούλα-, και άλλους οπλαρχηγούς για τον στρατηγικό σχεδιασμό της Επανάστασης. Χρησιμοποιήθηκε επιπλέον ως κέντρο εκπαίδευσης, νοσοκομείο, ακόμα και καταφύγιο απλών αγωνιστών. Παρότι το 1950 χαρακτηρίστηκε ιστορικό, διατηρητέο μνημείο, εγκαταλείφθηκε στην τύχη του. Ομως, το 2014 το έργο αποκατάστασης του πύργου εντάχθηκε σε Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα για τη δημιουργία Μουσείου Στρατηγού Δ. Πλαπούτα και Αγωνιστών, αίθουσας Συνεδρίων και Ιστορικής Βιβλιοθήκης. Ανακαινισμένος πλέον, αποτελεί ένα κόσμημα, σημείο αναφοράς για την ιστορική μνήμη της εποχής της Επανάστασης, για ολόκληρη την Πελοπόννησο.
Πανουργιάς, Δυοβουνιώτης – Αμφισσα
Μέρος ενός συνόλου κτιρίων που δεν υπάρχουν πια και είχαν τη μορφή που θύμιζε τουρκικό σαράι, η οικία Πανουργιά, οπλαρχηγού και από τους απελευθερωτές της Αμφισσας, χρονολογείται από τα τέλη του 18ου αιώνα. Ακολουθεί τη λαϊκή αρχιτεκτονική της περιοχής. Αποτελείται από μια κύρια διώροφη οικοδομή και μια προσθήκη στον όροφο. Λόγω της προβληματικής της κατάστασης, υπήρξε σχέδιο αποκατάστασης και μετατροπής της σε Κέντρο Ιστορικής Ενημέρωσης, με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ.
Από τις 11 Μαρτίου 2019 στεγάζει το Μουσείο Ελληνικής Επανάστασης. Στον όροφο της οικίας του Πανουργιά αναπτύσσεται η μόνιμη θεματική έκθεση με τίτλο «1821: Οψεις του Αγώνα της Ανεξαρτησίας». Μια αφήγηση διαρθρωμένη σε πέντε μέρη, όσα και τα δωμάτια του ορόφου.
Στην Αμφισσα, στη συμβολή των οδών Φρουρίου και Αθανασόπουλου, διασώζεται και η κατοικία του επίσης σημαντικού οπλαρχηγού της Επανάστασης στη Ρούμελη, Ιωάννη Δυοβουνιώτη, που συμμετείχε με ηγετικό ρόλο στις μάχες της Αλαμάνας, της Γραβιάς και των Βασιλικών.
Επαυλη Υψηλάντη – Κίεβο
Στη στενά συνδεδεμένη με τη νεότερη ελληνική Ιστορία πόλη του Κιέβου, ένα ανακαινισμένο επιβλητικό σπίτι κλείνει μέσα του τεράστιες πτυχές της προεπαναστατικής περιόδου. Στο σπίτι αυτό έζησε για ένα διάστημα μια οικογένεια που έγραψε μια ανεκτίμητη σελίδα της ιστορικής διαδρομής του ελληνισμού. Πρόκειται για το σπίτι μεταξύ 1807-1816 του Κωνσταντίνου Υψηλάντη, Φαναριώτη και ηγεμόνα της Μολδαβίας και της Βλαχίας. Σε αυτό μεγάλωσαν δύο από τους γιους του, ο Αλέξανδρος και ο Δημήτριος, που αναδείχτηκαν σε εμβληματικές μορφές της Επανάστασης. Ο Αλέξανδρος την κήρυξε στις παραδουνάβιες περιοχές, ενώ μετά τον θάνατό του ο Δημήτριος ήρθε στην Ελλάδα και αναδείχθηκε σε ηγετική μορφή του Αγώνα.
Η οικία των Υψηλάντηδων ανήκε από το 1833 στη Μονή της Αγίας Λαύρας Κιέβου, που τη μετέτρεψε σε μετόχι. Αρκετά αργότερα και μετά από πολλές αλλαγές ιδιοκτησίας, το 2006 απετράπη η κατεδάφισή της χάριν της ανέγερσης πολυώροφης πολυκατοικίας. Από το 2014 πέρασε στην ιδιοκτησία της Eco-Service Trading House LLC. Πριν από τις εργασίες αποκατάστασης στέγαζε εστιατόριο ασιατικής κουζίνας. Σήμερα υπάρχει μουσείο αφιερωμένο στην ιστορία του αρχοντικού, σε ένα από τα δωμάτιά του. Επίσης, το σπίτι που έζησε για κάποια χρόνια ο Δημήτριος Υψηλάντης στο Ναύπλιο, έχει μετατραπεί σε boutique hotel. Δίπλα στην είσοδό του, μια μαρμάρινη επιγραφή υπενθυμίζει στον επισκέπτη, σε ελληνικά και αγγλικά, ότι «το παρόν κτίριο αποτέλεσε την οικία του Δημητρίου Υψηλάντη (1794-1832), στρατιωτικού και αγωνιστή της Ελληνικής Επανάστασης του 1821»…
Πύργος Μπότσαρη – Ναύπακτος
Ο Πύργος Μπότσαρη βρίσκεται βόρεια της πλατείας του λιμανιού της Ναυπάκτου, πάνω στο φρούριο. Χτίστηκε σε δύο φάσεις, τον 15ο και 16ο αιώνα και χρησιμοποιήθηκε συχνά για τη στέγαση των εκάστοτε ηγεμόνων της πόλης. Μετά την απελευθέρωση της Ναυπάκτου, το 1829, παραχωρήθηκε στον Σουλιώτη στρατηγό Νότη Μπότσαρη έναντι 3.600 δραχμών. Σήμερα ανήκει στο Ιδρυμα Δημητρίου και Αίγλης Μπότσαρη και από το 2001 φιλοξενεί έκθεση αντιγράφων από πίνακες, χάρτες και σχεδιάσματα που αναφέρονται στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571 μ.Χ.).
Αυτά που κινδυνεύουν
Φυσικά υπάρχει και η άλλη πλευρά της ιστορίας. Σπίτια αγωνιστών του 1821, που κανονικά θα έπρεπε να είναι και αυτά μνημεία που θα ζωντανεύουν τον ηρωισμό, την αγάπη για την πατρίδα και τα άλλα υψηλά ιδανικά τους, αλλά παραμένουν πληγωμένα από τον χρόνο, την αδιαφορία και την εγκατάλειψη, οδεύοντας στην κυριολεκτική εξαφάνιση.
Τρία νεοκλασικά κτίρια στο Αργος εντάσσονται σε αυτή την κατηγορία. Εχουν προ πολλού ανακηρυχθεί ως ιστορικής αξίας διατηρητέα, όμως καταρρέουν.
Πρόκειται, κατ’ αρχάς, για την οικία του οπλαρχηγού της Επανάστασης Δημητρίου Τσόκρη, που κατασκευάστηκε μεταξύ 1828-1829 από τον αρχιτέκτονα Θ. Βαλλινό. Χτισμένο με πελεκητές πέτρες από λευκό ασβεστόλιθο, με μεγάλη εξωτερική βεράντα στον πρώτο όροφο, με νεοκλασικά κολονάκια και πορφυρά αετώματα και ένα μεγάλο ανάγλυφο. Στο σπίτι αυτό σήμερα στην οδό Καρατζά και Ηρακλέους, ο Τσόκρης, αργότερα και βουλευτής, φιλοξενούσε τον Ιωάννη Καποδίστρια, όταν ο κυβερνήτης επισκεπτόταν το Αργος. Παρότι έχει ανακηρυχθεί από το 1965 διατηρητέο μνημείο, έχει παραδοθεί στη φθορά.
Σε κακή κατάσταση βρίσκεται και το διώροφο σπίτι του προεστού, μέλους της Φιλικής Εταιρείας και πρώτου δημάρχου της πόλης του Αργους, Χρήστου Βλάσση, που βρίσκεται νότια του Ιερού Ναού της Αγίας Αικατερίνης. Ουδείς το συντηρεί, μοιραία η στέγη του είναι ετοιμόρροπη, σοβάδες πέφτουν και οδεύει προς κατάρρευση. Σε άσχημη κατάσταση βρίσκεται εξάλλου και η οικία του Σπυρίδωνος Τρικούπη, ιστορικού της Επανάστασης, αλλά και πρώτου πρωθυπουργού της χώρας μεταξύ 1828-1829, που την απέκτησε το 1830. Στη συνέχεια άλλαξε ιδιοκτησίες και ο τελευταίος την πούλησε στην Αγροτική Τράπεζα το 1985 έναντι 49,5 εκατ. δραχμών.
Σήμερα το διώροφο κτίριο, με εξώστη και κήπο, επί της οδού Δαναού 33, ανήκει στην Τράπεζα Πειραιώς η οποία δεν το έχει αξιοποιήσει. Οντας εντελώς απροστάτευτο, υπέστη στο παρελθόν ακόμα και βανδαλισμούς που προκάλεσαν σοβαρές φθορές στο εσωτερικό του. Παράλληλα, αντικείμενο αντιπαράθεσης υπάρχει για ένα ερειπωμένο κτίσμα στο Αργος, επί της οδού Δ. Γούναρη 15 που από πολλούς κατοίκους και φορείς υποστηρίζεται πως πρόκειται για το σπίτι του στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη. Ωστόσο, o σημερινός ιδιοκτήτης του δηλώνει πως δεν υπάρχει καμιά αποδεδειγμένη σχέση του κτίσματος με τον Μακρυγιάννη, επικαλούμενος, μάλιστα, σειρά αποδεικτικών τεκμηρίων.
Οικία Παπαφλέσσα – Πολιανή
Το σπίτι του Γρηγορίου Δικαίου, του φλογερού κληρικού, πολιτικού, αλλά και πολέμαρχου ακόμα αγωνιστή, που πέρασε στην αιωνιότητα ως Παπαφλέσσας, βρίσκεται στο χωριό Πολιανή της Μεσσηνίας, παραδομένο πλήρως στο έλεος της φθοράς του χρόνου. Κατά καιρούς έχουν ακουστεί διάφορα σχέδια αναστήλωσης και είτε στο ίδιο είτε κοντά σε αυτό να δημιουργηθεί ένα μουσείο για τον ήρωα που έπεσε μαχόμενος στο Μανιάκι απέναντι στα στίφη του Ιμπραήμ. Τίποτα, όμως, δεν έχει προχωρήσει.
Περίπλοκες καταστάσεις
Περίπλοκα είναι τα πράγματα με κατοικίες άλλων επιφανών αγωνιστών του ’21. Πρόσφατα ρεπορτάζ ανέδειξαν την ερειπιώδη κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει το Μποτσαρέικο. Δηλαδή, το σπίτι στο οποίο έμειναν για αρκετό διάστημα μέλη της οικογένειας Μπότσαρη, ανάμεσά τους και ο Μάρκος Μπότσαρης, όταν διωκόταν από τον Αλή Πασά, περί το 1803. Βρίσκεται στο ιστορικό χωριό Βουργαρέλι στην περιοχή των Τζουμέρκων, παντελώς εγκαταλειμμένο, μισογκρεμισμένο, χωρίς στέγη πλέον. Δεν κηρύχθηκε ποτέ μνημείο, δεν αξιοποιήθηκε ποτέ από το κράτος, ίσως γιατί η ταυτότητά του και η σύνδεσή του με τους Μποτσαραίους τεκμηριώνεται βάσει της προφορικής παράδοσης. Ηταν κτίσμα με ένα υπόγειο, ισόγειο κι έναν όροφο, κατασκευασμένο από πέτρα. Σήμερα ανήκει σε δύο οικογένειες, κατά 80% και 20% αντίστοιχα, και ο δήμος βρίσκεται σε συνεννόηση με τη μία εξ αυτών για τα περιθώρια αναστήλωσής του.
Πολλών ηρώων του 1821 τα σπίτια έχουν κατεδαφιστεί. Οπως αυτό που, σύμφωνα πάλι με την προφορική παράδοση, μεγάλωσε ο Οδυσσέας Ανδρούτσος στην Πρέβεζα. Κατεδαφίστηκε τον Απρίλιο του 2010. Πάντως, η μετέπειτα κατοικία του Ανδρούτσου, η περίφημη σπηλιά, την οποία είχε διαμορφώσει με πολλά δωμάτια, για τον ίδιο και την οικογένειά του, καθώς λόγω της θέσης της αποτελούσε απόρθητο φρούριο και παρατηρητήριο με θέα σε ολόκληρο τον κάμπο της Λοκρίδας, παραμένει ακλόνητη στις πλαγιές του Παρνασσού.
Στη γενέτειρα του θρυλικού στρατηλάτη της Ρούμελης Γεωργίου Καραϊσκάκη, το Μαυρομμάτι Καρδίτσας, υπάρχει από το 2001 το Ιστορικό-Λαογραφικό Μουσείο Γεωργίου Καραϊσκάκη, το οποίο ιδρύθηκε το 2001 από τον ομώνυμο Πολιτιστικό Σύλλογο. Θεωρείται ότι στο σπίτι αυτό ο Καραϊσκάκης έζησε μέχρι τα 17 του χρόνια. Στο μουσείο εκτίθενται σπάνια εκθέματα, προσωπικά του αντικείμενα, όπως το φυλαχτό, το ασημένιο σπαθί και το καριοφίλι του. Τα ερείπια εξάλλου, ενός άλλου κτιρίου, όπου ο ήρωας πέρασε κάποιον χρόνο της ζωής του ενώ βασανιζόταν από αρρώστιες, υπάρχουν στο Κιόνι της Ιθάκης, αγναντεύοντας το Ιόνιο.
Κανάρης και Μιαούλης
Ανάμεσα στα μνημεία της Αίγινας, ξεχωριστή θέση κατέχει ένα σπίτι στο οποίο έζησε ο Κωνσταντίνος Κανάρης πολλά δημιουργικά χρόνια της ζωής του. Στην κατοικία του θρυλικού μπουρλοτιέρη της Επανάστασης, του επί τέσσερις φορές υπουργού Ναυτικών και πέντε φορές πρωθυπουργού, γεννήθηκαν δύο από τα παιδιά του, ο Λυκούργος και η Μαρία. Είναι το μόνο από τα τέσσερα σπίτια που έζησε και διασώζεται.
Το κτίσμα της οδού Κανάρη 18 είναι, όμως, παραμελημένο και πρέπει να υπάρξουν πρωτοβουλίες για τη διάσωση και αξιοποίησή του. Επιπλέον, η οικία Κανάρη, όπου επίσης έζησε και σε αυτό πέθανε -μάλιστα ως εν ενεργεία πρωθυπουργός- ο Κανάρης το 1877, στην οδό Κυψέλης 56, στην Αθήνα, έχει από χρόνια κατεδαφιστεί. Στη θέση του αναγέρθηκε πολυώροφη πολυκατοικία. Στο υπέρθυρο της εισόδου της υπάρχει μαρμάρινη πλάκα που αναγράφει: «Εις τον χώρον εφ’ ου ανηγέρθη η πολυκατοικία αύτη έκειτο η ταπεινή οικία εν τη οποία έζησε και απέθανεν εν έτει 1877 ο ήρως της Επαναστάσεως του 1821 ναύαρχος Κωνσταντίνος Κανάρης».
Τα σπίτια του έτερου σπουδαίου ναυάρχου της Επανάστασης, του Ανδρέα Μιαούλη, είχαν παράξενη τύχη. Η κατοικία του δέσποζε στην παραλιακή οδό/προκυμαία του Πειραιά, που αργότερα μετονομάστηκε σε ακτή Μιαούλη, καθώς βρισκόταν μπροστά από τον Ναό του Αγίου Σπυρίδωνα. Επρόκειτο για διώροφο κτίριο με νεοκλασικά μορφολογικά στοιχεία. Εμεινε σε αυτό για λίγο, καθώς πέθανε το 1835. Επειτα από πολλές αλλαγές ιδιοκτησίας, ανακατασκευές και άλλες περιπέτειες, κατεδαφίστηκε τελικά το 1969 από τον τότε δήμαρχο της χούντας, Αριστείδη Σκυλίτση. Παρόμοια τύχη είχε ένα άλλο σπίτι του Μιαούλη, 50 χρόνια μετά. Τον Μάρτιο του 2019 κατεδαφίστηκε το σπίτι του στα Φύλλα Εύβοιας, όπου γεννήθηκε και έζησε μέχρι τα 17 του χρόνια.
Πηγή: protothema.gr
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
