Του Ηρακλή Τσιάμαλου
Ίσως για πρώτη φορά στην πρόσφατη ευρωπαϊκή και παγκόσμια Ιστορία βιώνουμε έναν πόλεμο που διχάζει τόσο έντονα την κοινή γνώμη, τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική. Όταν αυτή η σύγκρουση τελειώσει, τίποτα δεν θα είναι όπως πριν.
Η έκφραση «συσπείρωση γύρω από τη σημαία» περιγράφει ακριβώς αυτά τα συλλογικά συναισθήματα που γεννιούνται όταν μια παγκόσμια κρίση τέτοιας κλίμακας διαφαίνεται στον ορίζοντα. Κανείς δεν μπορεί να προσποιηθεί ότι δεν τη βλέπει.
Η Ευρώπη το 1821 , κάτω από την κηδεμονία της Ιερής Συμμαχίας, αντιμετωπίζει κάθε απελευθερωτικό κίνημα ως επικίνδυνο ιό . Μια συντηρητική Ευρώπη που βλέπει την ελληνική επανάσταση ως γεωπολιτική ανωμαλία.
Η 25η Μαρτίου 1821 , η αφετηρία της Ελληνικής Επανάστασης, αν ιδωθεί με την ασφάλεια που προσφέρουν διακόσια χρόνια ιστορικής απόστασης, μοιάζει σχεδόν με απονενοημένο ρομαντικό διάβημα. Μια πράξη που, με ψυχρούς αριθμούς, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί παράτολμη έως αυτοκαταστροφική: ένας λαός μόλις 800.000 έως 1.000.000 ανθρώπων, διασκορπισμένος σε επαναστατημένες περιοχές, απέναντι σε μια από τις ισχυρότερες αυτοκρατορίες της εποχής. Ας επιχειρήσουμε μια ακτινογραφία του θαύματος.
Οι περισσότεροι Έλληνες ήταν φτωχοί γεωργοί και κτηνοτρόφοι, οργανωμένοι σε μικρές κοινότητες. Περίπου το 95% δεν γνώριζε ανάγνωση και γραφή. Η μικρή μορφωμένη μειονότητα αποτελούνταν από κληρικούς, εμπόρους, προεστούς και Φαναριώτες — την ελίτ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που αναλάμβανε καίριους ρόλους στη διοίκηση και τη διπλωματία .
Εδώ χρειάζεται ειλικρίνεια, ακόμη κι αν ενοχλεί: η διάθεση για επανάσταση ήταν συχνά αντιστρόφως ανάλογη της μόρφωσης και του πλούτου. Πολλοί Έλληνες, ιδίως από τα ανώτερα στρώματα, θεωρούσαν ότι «δεν ήταν η κατάλληλη στιγμή».
Οι κοτζαμπάσηδες, οι ενδιάμεσοι μεταξύ των χριστιανικών πληθυσμών και της οθωμανικής διοίκησης, συχνά ασκούσαν εξουσία πιο σκληρή από εκείνη των ίδιων των Τούρκων. Δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις όπου φτωχοί Έλληνες κατέφευγαν στην τουρκική διοίκηση για να βρουν το δίκιο τους, ένα ιστορικό παράδοξο που δύσκολα χωρά σε εθνικούς μύθους και παρελάσεις αλλά συμβαδίζει απολύτως με την ιστορική πραγματικότητα: Υπήρχαν Έλληνες που ήταν χειρότεροι από τους Τούρκους.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: στην ηπειρωτική Ελλάδα το οθωμανικό κράτος κατείχε περίπου 6 εκατομμύρια καλλιεργήσιμα στρέμματα, ενώ οι κοτζαμπάσηδες σχεδόν 9 εκατομμύρια. Οι πιο διορατικοί εξ αυτών, ενώ αρχικά αντιτάχθηκαν στην Επανάσταση, ανέβηκαν τελικά στο κύμα όταν διέκριναν τη δυναμική της , όχι τόσο από ιδεολογική πίστη, όσο από τη φιλοδοξία να βρεθούν στη θέση των Τούρκων όταν εκείνοι θα αποχωρούσαν. Έτσι γεννήθηκαν τα μεγάλα τσιφλίκια της Θεσσαλίας με αγοραπωλησίες μεταξύ των Τούρκων που αποχωρούσαν και της μειονότητας των Ελλήνων που είχαν λεφτά και μπορούσαν να αγοράσουν .
Το 1821 ήταν, σε μεγάλο βαθμό, το μεγαλείο των φτωχών, απλών ανθρώπων. Εκείνων που, παρά τις στερήσεις, διατήρησαν την ελληνικότητά τους μέσα από τα παραμύθια, τους μύθους, τα ήθη και τα έθιμα. Το συνεκτικό στοιχείο αυτών των κοινοτήτων ήταν η Εκκλησία: η κυριακάτικη συνάθροιση στη Λειτουργία, η επικοινωνία με τον ιερέα, αλλά και των ιδίων των μελών μεταξύ τους. Οι θρησκευτικές γιορτές, που συνδύαζαν τη βαθιά πίστη με τη χαρά της ζωής, λειτουργούσαν ως κοινωνικό τσιμέντο που εμπόδισε την ελληνική φυλή να εξαφανιστεί ή να αλλοιωθεί.
Μπορούμε άραγε να φανταστούμε τι θα είχε συμβεί αν αυτή η πίστη είχε χαθεί και ο εξισλαμισμός είχε επικρατήσει σταδιακά; Θα ήμασταν ίσως μια ελληνική εκδοχή των εξισλαμισμένων Σλάβων της Βοσνίας–Ερζεγοβίνης. Ή, σε ένα πιο ζοφερό σενάριο, το αποτέλεσμα μιας συστηματικής οθωμανικής πολιτικής «καρότου και μαστίγιου»: ή αλλάζετε πίστη και σας δίνουμε προνόμια ή αναχωρείτε. Ελληνικές μειονότητες στη Ρωσία και την Ιταλία. Στην Ελλάδα μόνο μουσουλμανικός πληθυσμός.
Σενάρια επιστημονικής φαντασίας; Καθόλου. Αρκεί μια ματιά στην ευρωπαϊκή ιστορία και στο δίλημμα που τέθηκε στους Μουσουλμάνους και τους Εβραίους μετά την ανακατάληψη της Ιβηρικής από τους Καθολικούς βασιλιάδες το 1492 : «ή αλλάζετε θρήσκευμα και γίνεστε Καθολικοί ή φεύγετε».
Υπό αυτό το πρίσμα, η οθωμανική πολιτική της σχετικής αυτονομίας των κοινοτήτων —με αντάλλαγμα, φυσικά, την καταβολή φόρων— υπήρξε μακράν πιο ρεαλιστική. Οι φορολογικοί κατάλογοι της εποχής είναι αποκαλυπτικοί και λεπτομερέστατοι.
Ίσως είναι καιρός να αναγνωρίσουμε και ορισμένες αρετές των γειτόνων με τους οποίους η Ιστορία μάς έχει καταδικάσει να ζούμε δίπλα δίπλα.
Πρώτον, υιοθέτησαν από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία μια πολιτική ανεκτικότητας προς τους υποταγμένους λαούς.
Δεύτερον, δημιούργησαν μια αυτοκρατορία τεράστιας γεωγραφικής έκτασης.
Τρίτον, υπήρξαν σκληροτράχηλοι και ικανότατοι πολεμιστές, με εξαιρετική τακτική και ειδίκευση στους αιφνιδιασμούς, ειδικά με την χρησιμοποίηση των αλόγων.
Και μια ιστορική υπενθύμιση: στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο αντιστάθηκαν σθεναρά στην εκστρατεία των Συμμάχων στην Καλλίπολη. Το 1915, εκατοντάδες χιλιάδες Ευρωπαίοι, Αυστραλιανοί , Νεοζηλανδοί και Ινδοί στρατιώτες επιχείρησαν να δώσουν ένα τελειωτικό κτύπημα στους Οθωμανούς και να διαμελίσουν την αυτοκρατορία τους . Τους σταμάτησε ένας άγνωστος τότε αξιωματικός, ο Μουσταφά Κεμάλ. Ακολούθησε η εξευτελιστική για τους Τούρκους συνθήκη των Σεβρών . Η επίσημη ελληνική σχολική Ιστορία, ζήτημα είναι αν αφιερώνει δυο σειρές στην τουρκική εποποιία στην Καλλίπολη . Η ιστορική άγνοια και η υποτίμηση του αντιπάλου πληρώνονται ακριβά . Νιώσαμε στο πετσί μας όλο το αντιδυτικό μένος των Τούρκων, όταν μείναμε μόνοι μας απέναντί τους το 1922.
Δεν έχει νόημα να υποτιμούμε όσους θεωρούμε εχθρούς. Το δίδαξε πρώτος ο Όμηρος, επιλέγοντας ως την πιο ευγενική μορφή της Ιλιάδας όχι έναν Έλληνα, αλλά τον Έκτορα, τον ήρωα των αντιπάλων.
Είμαστε ίσως η μοναδική χώρα της Ευρώπης που γιορτάζει την ημέρα που ξεκίνησε ο πόλεμος της απελευθέρωσης και όχι τη μέρα που γίναμε ανεξάρτητο κράτος. Ένας εορτασμός που δημιούργησε σε πολλούς την ψευδαίσθηση ότι είμαστε ανίκητοι. Αυτή ακριβώς η αντίληψη μετατράπηκε σε Μεγάλη Ιδέα που δημιούργησε πολλά και μεγάλα εθνικά τραύματα.
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
