Συνέντευξη στον Κωνσταντίνο Κοντοκώστα
Στη δίκη που ξεκινά τη Δευτέρα στη Λάρισα για το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη οι 33 από τους 36 κατηγορούμενους παραπέμπονται για ένα συγκεκριμένο αδίκημα που σε περίπτωση ενοχής τους μπορεί να επιφέρει ποινή μέχρι ισόβια κάθειρξη.
Πρόκειται για το αδίκημα της διατάραξης της ασφάλειας των συγκοινωνιών του άρθρου 291 του Ποινικού Κώδικα και συγκεκριμένα η κατηγορία που τους αποδίδεται είναι η επικίνδυνη παρέμβαση στη συγκοινωνία μέσων σταθερής τροχιάς με ενδεχόμενο δόλο με επικίνδυνες για την ασφάλεια της συγκοινωνίας πράξεις, απο την οποία μπορούσε να προκύψει κοινός κίνδυνος για ξένα πράγματα και κίνδυνος για ανθρώπους, η οποία πράξη είχε ως αποτέλεσμα α)τον θάνατο μεγάλου αριθμού ανθρώπων, β) τη βαριά σωματική βλάβη περισσοτέρων ανθρώπων και γ) τη σημαντική βλάβη σε εγκαταστάσεις κοινής ωφέλειας, τελεσθείσα και κατ’ εξακολούθηση και από κοινού.
Εν όψει της δίκης η larissanet απευθύνθηκε στον συγγραφέα του βιβλίου “ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΣΥΓΚΟΙΝΩΝΙΩΝ” (εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη) και Μεταδιδακτορικό ερευνητή Νομικής ΕΚΠΑ, Διδάκτορα Νομικής ΑΠΘ και Δικηγόρο κ. Γεώργιο Μπαστουνά προκειμένου να μας εξηγήσει μεταξύ άλλων κάποια από τα νομικά ζητήματα που ενδέχεται να προκύψουν στο δικαστήριο όπως ο δόλος και η αιτιώδης συνάφεια αλλά και το τι μπορεί να σημάνει για το νομικό μας πολιτισμό η συγκεκριμένη υπόθεση.
Αναλυτικά η συνέντευξη:
Κύριε Μπαστουνά η διατάραξη της ασφάλειας των συγκοινωνιών είναι το βασικό κακούργημα για το οποίο παραπέμφθηκαν σε δίκη οι 33 από του συνολικά 36 κατηγορούμενους για το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη. Μπορείτε να μας εξηγήσετε ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου αδικήματος που ενδεχομένως απασχολήσουν και το δικαστήριο που ξεκινά σε λίγες μέρες;
Το έγκλημα της διατάραξης της ασφάλειας των συγκοινωνιών, που προβλέπεται στο άρθρο 291 ΠΚ, εντάσσεται στα εγκλήματα κοινού κινδύνου, δηλαδή σε εκείνα που προστατεύουν όχι ένα μεμονωμένο πρόσωπο, αλλά τη συνολική ασφάλεια της συγκοινωνίας και, κατ’ επέκταση, τη ζωή, τη σωματική ακεραιότητα και των περιουσία ενός αόριστου αριθμού χρηστών της.
Η ιδιαιτερότητά του έγκειται στο ότι η αξιόποινη συμπεριφορά δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την επέλευση ενός αποτελέσματος, αλλά από τη δημιουργία μιας επικίνδυνης κατάστασης για τη συγκοινωνία. Το ποινικό δίκαιο, δηλαδή, παρεμβαίνει ήδη στο στάδιο της διακινδύνευσης, χωρίς να απαιτείται η πραγμάτωση της βλάβης, η οποία απλώς επιβαρύνει την πράξη.
Υπό το πρίσμα αυτό, το δικαστήριο δεν θα περιοριστεί στην αξιολόγηση του αποτελέσματος της σύγκρουσης, αλλά θα κληθεί να εξετάσει αν συγκεκριμένες πράξεις ή παραλείψεις των κατηγορουμένων οδήγησαν σε διατάραξη της ασφάλειας της σιδηροδρομικής κυκλοφορίας και στη δημιουργία κοινού κινδύνου.
Αυτό ακριβώς διαφοροποιεί τη συγκεκριμένη κατηγορία εγκλημάτων και εξηγεί τη βαρύτητα των ποινών. Αν οι θάνατοι αξιολογούνταν αυτοτελώς, στο πλαίσιο της ανθρωποκτονίας από αμέλεια, η ποινική μεταχείριση θα έφτανε μέχρι τα 10 έτη. Αντίθετα, μέσω του σχήματος των κοινώς επικίνδυνων εγκλημάτων και της εκ του αποτελέσματος διακρινόμενης μορφής του άρθρου 291 ΠΚ, η ίδια συμπεριφορά μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε ισόβια κάθειρξη.
Στο βιβλίο σας αναλύεται και το θέμα της αιτιώδους συνάφειας με βάση την υπόθεση “Express Samina” τονίζοντας πως ο αιτιώδης σύνδεσμος πρέπει να αποτελεί “ασφαλιστική δικλείδα” ειδικά για τα πολύνεκρα δυστυχήματα. Πολύνεκρο δυστύχημα είχαμε και στα σιδηροδρομικά Τέμπη. Ποια είναι ακριβώς η σημασία του αιτιώδους συνδέσμου και τι προέκυψε από την υπόθεση Samina;
Η αιτιώδης συνάφεια αποτελεί ίσως το κρισιμότερο ζήτημα σε υποθέσεις πολύνεκρων δυστυχημάτων. Σε τέτοιες περιπτώσεις διαπιστώνεται συνήθως ένα πλέγμα παραλείψεων, τεχνικών δυσλειτουργιών και οργανωτικών αστοχιών. Ωστόσο, η ποινική ευθύνη δεν θεμελιώνεται επί μιας αφηρημένης δυσλειτουργίας του συστήματος, αλλά επί συγκεκριμένης πράξης ή παράλειψης συγκεκριμένου προσώπου, η οποία συνδέεται αιτιωδώς με το αποτέλεσμα.
Για να αποδοθεί, λοιπόν, ποινική ευθύνη, απαιτείται να αποδειχθεί ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά αποτέλεσε αναγκαία συνθήκη για την επέλευση του αποτελέσματος, ότι δηλαδή χωρίς αυτήν το αποτέλεσμα δεν θα είχε συμβεί. Σε αυτό ακριβώς το σημείο η αιτιώδης συνάφεια λειτουργεί ως «ασφαλιστική δικλείδα» της ποινικής ευθύνης, καθώς αποτρέπει την απόδοση ευθυνών με τρόπο γενικό ή απλώς λόγω της θέσης που κατείχε ένα πρόσωπο.
Η υπόθεση του «Express Samina», με 80 νεκρούς και δεκάδες τραυματίες, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της σημασίας αυτής της προσέγγισης, καθώς φάνηκε να εμπλέκονται πολλαπλά πρόσωπα, σε πολλαπλά επίπεδα λειτουργίας και ευθύνης.
Για να αποδοθεί, λοιπόν, ποινική ευθύνη, απαιτείται να αποδειχθεί ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά αποτέλεσε αναγκαία συνθήκη για την επέλευση του αποτελέσματος, ότι δηλαδή χωρίς αυτήν το αποτέλεσμα δεν θα είχε συμβεί. Σε αυτό ακριβώς το σημείο η αιτιώδης συνάφεια λειτουργεί ως «ασφαλιστική δικλείδα» της ποινικής ευθύνης, καθώς αποτρέπει την απόδοση ευθυνών με τρόπο γενικό ή απλώς λόγω της θέσης που κατείχε ένα πρόσωπο.
Η νομολογία στην υπόθεση αυτή ανέδειξε κυρίως τη μεθοδολογία που πρέπει να ακολουθείται σε σύνθετα τεχνικά δυστυχήματα: την αναλυτική διάσπαση της αιτιώδους αλυσίδας και την εξατομίκευση της συμβολής κάθε επιμέρους συμπεριφοράς, αποτρέποντας έτσι την εξίσωση όλων των εμπλεκομένων και την άκριτη αποδοχή μιας σωρευτικής ευθύνης «όλοι φταίνε για όλα». Η ίδια μεθοδολογία πρέπει να εφαρμοστεί και στην υπόθεση των Τεμπών.
Τι σημαίνει δόλος σε ένα έγκλημα διατάραξης της ασφάλειας των συγκοινωνιών και ποια είναι η διαφορά του από την αμέλεια;
Σε κάθε πολύνεκρο δυστύχημα —είτε πρόκειται για σιδηροδρομικά δυστυχήματα όπως τα Τέμπη, είτε για ναυάγια όπως το «Express Samina», είτε για καταστροφικά γεγονότα όπως ο σεισμός του 1999— επανέρχεται σχεδόν μηχανικά η συζήτηση μήπως το αποτέλεσμα, δηλαδή ο θάνατος, θα έπρεπε να αποδοθεί σε ενδεχόμενο δόλο και όχι σε αμέλεια του δράστη.
Η συνεχής επαναφορά της συζήτησης της διάκρισης των παραπάνω μεγεθών δεν κρύβει από πίσω κάποιο δυσεπίλυτο ερμηνευτικό ζήτημα. Αντίθετα, ο μέχρι τώρα χειρισμός των υποθέσεων που συγκεντρώνουν το έντονο ενδιαφέρον της κοινής γνώμης, αναδεικνύει πως η μετατόπιση προς τον ενδεχόμενο δόλο δεν υπαγορεύεται πάντα από τα δογματικά του όρια, αλλά συχνά από τη βαρύτητα του αποτελέσματος και την κοινωνική πίεση.
Κι όμως, το ποινικό δίκαιο διαθέτει ήδη το κατάλληλο εργαλείο: τα κοινώς επικίνδυνα εγκλήματα και ιδίως οι εκ του αποτελέσματος μορφές τους. Αυτές ακριβώς έχουν σχεδιαστεί για να αντιμετωπίζουν περιπτώσεις όπου υπάρχει δόλος διακινδύνευσης αλλά όχι δόλος ως προς τη βλάβη, προβλέποντας μάλιστα ποινές ανάλογες προς τα προκαλούμενα σοβαρά αποτελέσματα. Με άλλα λόγια, το δίκαιο αναγνωρίζει τη σοβαρότητα της επικίνδυνης συμπεριφοράς χωρίς να καταφεύγει σε μια τεχνητή «αναβάθμιση» της υπαιτιότητας.
Σε κάθε πολύνεκρο δυστύχημα —είτε πρόκειται για σιδηροδρομικά δυστυχήματα όπως τα Τέμπη, είτε για ναυάγια όπως το «Express Samina», είτε για καταστροφικά γεγονότα όπως ο σεισμός του 1999— επανέρχεται σχεδόν μηχανικά η συζήτηση μήπως το αποτέλεσμα, δηλαδή ο θάνατος, θα έπρεπε να αποδοθεί σε ενδεχόμενο δόλο και όχι σε αμέλεια του δράστη.
Υπό αυτή την έννοια, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: μήπως σε τέτοιες υποθέσεις δεν λείπουν τα κατάλληλα νομικά σχήματα, αλλά συχνά παραβλέπονται; Μήπως, αντί να αξιοποιείται συνειδητά το δογματικά ορθό σχήμα του συνδυασμού δόλου και αμέλειας, επιχειρείται εκ των υστέρων μια προσαρμογή της υπαιτιότητας στη βαρύτητα του αποτελέσματος; Και μήπως, τελικά, η βαρύτητα αυτή λειτουργεί ως παράγοντας πίεσης για αυστηρότερη νομική αξιολόγηση, ακόμη και όταν αυτή δοκιμάζει τα όρια των καθιερωμένων δογματικών αρχών;
Η απάντηση στα ερωτήματα αυτά δεν είναι μόνο θεωρητική. Καθορίζει τα όρια της ποινικής ευθύνης και, τελικά, την ίδια την αξιοπιστία της ποινικής δικαιοσύνης.
Αναλύετε επίσης το θέμα με τις συρροές. Στην υπόθεση των σιδηροδρομικών Τεμπών έχουμε διαταράξη και ανθρωποκτονία από αμέλεια. Τι ισχύει σε αυτή την περίπτωση; Επίσης μετά την σύγκρουση των δύο τρένων ακολούθησε πυρκαγιά. Γιατί δεν έχουμε εδώ κάποιο άλλο σχετικό αδίκημα;
Το βασικό ζήτημα εδώ είναι η σχέση μεταξύ της διατάραξης της ασφάλειας της συγκοινωνίας και των εγκλημάτων κατά της ζωής που επέρχονται ως αποτέλεσμα αυτής.
Κατά την πλειοψηφούσα άποψη, όπως αποτυπώθηκε και στην Ολομέλεια του Αρείου Πάγου (ΟλΑΠ 4/2010), δεν έχουμε αληθινή συρροή, αλλά φαινομενική κατ’ ιδέαν συρροή, στην οποία εφαρμόζεται η αρχή της απορρόφησης. Με άλλα λόγια, το εκ του αποτελέσματος διακεκριμένο έγκλημα της θανατηφόρας διατάραξης της συγκοινωνίας απορροφά την ανθρωποκτονία από αμέλεια.
Όσον αφορά την πυρκαγιά ή την ενδεχόμενη έκρηξη που ακολούθησε τη σύγκρουση, το ζήτημα εξετάζεται υπό το πρίσμα της συρροής κοινώς επικίνδυνων εγκλημάτων. Τόσο η διατάραξη της ασφάλειας της συγκοινωνίας όσο και ο εμπρησμός ή η έκρηξη προστατεύουν τα ίδια έννομα αγαθά —τη ζωή, τη σωματική ακεραιότητα και την περιουσία αόριστου αριθμού προσώπων— μέσω της δημιουργίας κοινού κινδύνου.
Η εξήγηση είναι ότι πρόκειται για σύνθετο έγκλημα, στο οποίο ο νομοθέτης έχει ήδη συνεκτιμήσει, σε έναν ενιαίο κανόνα, τόσο την απαξία της διαταρακτικής συμπεριφοράς, όσο και τα αποτελέσματά της. Αν γινόταν δεκτή και αυτοτελής τιμώρηση της ανθρωποκτονίας, θα υπήρχε κίνδυνος διπλής αξιολόγησης του ίδιου στοιχείου.
Όσον αφορά την πυρκαγιά ή την ενδεχόμενη έκρηξη που ακολούθησε τη σύγκρουση, το ζήτημα εξετάζεται υπό το πρίσμα της συρροής κοινώς επικίνδυνων εγκλημάτων. Τόσο η διατάραξη της ασφάλειας της συγκοινωνίας όσο και ο εμπρησμός ή η έκρηξη προστατεύουν τα ίδια έννομα αγαθά —τη ζωή, τη σωματική ακεραιότητα και την περιουσία αόριστου αριθμού προσώπων— μέσω της δημιουργίας κοινού κινδύνου.
Όταν, λοιπόν, η μία πράξη εντάσσεται αιτιωδώς στην άλλη και δεν δημιουργείται μια νέα, αυτοτελής προσβολή διαφορετικού κύκλου έννομων αγαθών, δεν έχουμε αυτοτελές έγκλημα, αλλά φαινομενική συρροή. Σε αυτές τις περιπτώσεις εφαρμόζεται και πάλι η αρχή της απορρόφησης, με κριτήριο ποια συμπεριφορά εκφράζει την κυρίαρχη απαξία και δρομολογεί την επικίνδυνη εξέλιξη, συνεκτιμώντας φυσικά στο πεδίο της επιμέτρησης τα πολλαπλά αποτελέσματα που προκλήθηκαν.
Μόνο εάν η μεταγενέστερη πράξη —π.χ. μια πυρκαγιά— αποκτήσει αυτοτελή δυναμική και διευρύνει ουσιωδώς τον κύκλο των προσώπων που κινδυνεύουν, θα μπορούσε να τεθεί ζήτημα αυτοτελούς αξιολόγησης. Διαφορετικά, παραμένει ενταγμένη στην ίδια αιτιακή αλυσίδα και απορροφάται από το αρχικό έγκλημα της διατάραξης.
Μετά το σιδηροδρομικό δυστύχημα προέκυψαν “αντανακλαστικά” θα λέγαμε κάποιες νομοθετικές τροποποιήσεις τις οποίες επικρίνετε στο βιβλίο σας, όπως την προσθήκη στο 291 της αφαίρεσης εξοπλισμού λειτουργίας, την άρση απορρήτου επικοινωνιών και την αφαίρεση του δικαστικού συμβουλίου με την απευθείας παραπομπή των κατηγορουμένων σε δίκη μετά το πέρας της ανάκρισης. Ειδικά για το θέμα του συμβουλίου πιστεύετε ότι αυτό θα δημιουργήσει προβλήματα στην διεξαγωγής της δίκης για το σιδηροδρομικό δυστύχημα;
Μετά το δυστύχημα των Τεμπών πράγματι παρατηρήθηκε μια έντονη νομοθετική κινητικότητα, ιδίως ως προς τις διατάξεις των άρθρων 290–291 ΠΚ. Ωστόσο, αρκετές από τις παρεμβάσεις αυτές φαίνεται να έγιναν περισσότερο υπό το βάρος της συγκυρίας, παρά ως αποτέλεσμα συστηματικής επεξεργασίας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η προσθήκη, στο άρθρο 291 ΠΚ, της «αφαίρεσης» και η ειδική αναφορά στον «εξοπλισμό λειτουργίας, κίνησης, ηλεκτροδότησης ή ασφάλειας». Οι ρυθμίσεις αυτές συνδέθηκαν με το φαινόμενο των κλοπών σιδηροδρομικού υλικού. Ωστόσο, από δογματική άποψη, η προσθήκη της «αφαίρεσης» εμφανίζεται περιττή, καθώς η διαταρακτική αυτή συμπεριφορά ήδη καλυπτόταν από την έννοια της «μετακίνησης». Ομοίως, ο εξοπλισμός αποτελεί τμήμα των εγκαταστάσεων και δεν συνιστά αυτοτελή κατηγορία.
Το πιο κρίσιμο, όμως, ζήτημα αφορά τη μεταβολή του τρόπου παραπομπής σε δίκη. Η κατάργηση του δικαστικού συμβουλίου και η καθιέρωση της απευθείας παραπομπής για τα κοινώς επικίνδυνα κακουργήματα συνιστά μία βαθιά τομή στην ποινική διαδικασία.
Όσον αφορά την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών, η ένταξη του κρίσιμου εγκλήματος στον σχετικό κατάλογο με τον ν. 5046/2023 κινείται, καταρχήν, προς μια κατανοητή κατεύθυνση, καθώς πρόκειται για σοβαρό έγκλημα, στο οποία συχνά εμπλέκονται περισσότερα πρόσωπα και η διακρίβωση των ευθυνών είναι ιδιαίτερα σύνθετη. Προβληματισμό, ωστόσο, προκαλεί το γεγονός πως ο νομοθέτης ενώ λίγους μήνες πριν χωρίς σαφή αιτιολόγηση το είχε εκτοπίσει από τον σχετικό νόμο, έσπευσε μετά το δυστύχημα να το επαναφέρει.
Το πιο κρίσιμο, όμως, ζήτημα αφορά τη μεταβολή του τρόπου παραπομπής σε δίκη. Η κατάργηση του δικαστικού συμβουλίου και η καθιέρωση της απευθείας παραπομπής για τα κοινώς επικίνδυνα κακουργήματα συνιστά μία βαθιά τομή στην ποινική διαδικασία.
Παραδοσιακά, η παραπομπή για κακουργήματα γίνεται με βούλευμα, δηλαδή μετά από έναν ενδιάμεσο δικαστικό έλεγχο της κατηγορίας. Το στάδιο αυτό δεν είναι τυπικό, αλλά λειτουργεί ως ουσιαστικό φίλτρο: επιτρέπει την αξιολόγηση του αποδεικτικού υλικού, τη συστηματική οριοθέτηση του κατηγορητηρίου και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την αποφυγή μιας άσκοπης δίκης.
Με τη νέα ρύθμιση, η κρίση αυτή μεταφέρεται απευθείας στο ακροατήριο. Αυτό παρουσιάζεται ως μέτρο επιτάχυνσης, όμως στην πράξη ενδέχεται να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Η υπόθεση φτάνει στο δικαστήριο χωρίς προηγούμενη επεξεργασία, με αποτέλεσμα το ίδιο να καλείται να διαχειριστεί εξ αρχής ένα ογκώδες και σύνθετο αποδεικτικό υλικό. Ιδίως σε υποθέσεις όπως αυτή των Τεμπών, με πολλούς κατηγορουμένους και έντονα τεχνικά ζητήματα, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε επιμήκυνση της διαδικασίας και αύξηση των δικασίμων.
Σε τελική βέβαια ανάλυση, το ζήτημα δεν είναι αν η διαδικασία πρέπει να επιταχυνθεί — αυτό είναι αυτονόητο. Το ερώτημα είναι με ποιο κόστος. Η ποινική διαδικασία δεν είναι απλώς ένα ζήτημα ταχύτητας, αλλά μια αλληλουχία εγγυήσεων. Αν αφαιρεθεί ένα στάδιο που λειτουργεί ως φίλτρο και ως μηχανισμός οργάνωσης της δίκης, υπάρχει ο κίνδυνος η επιτάχυνση να αποδειχθεί τελικά επιφανειακή και να επηρεαστεί η ποιότητα της απονομής της δικαιοσύνης.
Θα ήθελα να σταθούμε λίγο στην δικαστική διερεύνυση του σιδηροδρομικού δυστυχήματος. Στην “Ποινική Δικαιοσύνη” σχολιάζετε απόφαση του Συμβουλίου Εφετών Λάρισας για την απόρριψη της κακουργηματικής αναβάθμισης της κατηγορίας σε θανατηφόρα διατάραξη της ασφάλειας της συγκοινωνίας μέσων σταθερής τροχιάς για δύο στελέχη της Hellenic Train. Στον επίλογο του βιβλίου σας κλείνετε με μια “ευχή” οι δικαστικοί λειτουργοί να ερευνήσουν την υπόθεση “διεξοδικά” αξιοποιώντας το νομικό οπλοστάσιο του Ποινικού Κώδικα και το εργαλείο της αιτιότητας. Με την παραπομπή σε δίκη 36 μη πολιτικών προσώπων απ’όλο το φάσμα λειτουργίας του ελληνικού σιδηροδρόμου -ΟΣΕ,ΕΡΓΟΣΕ,ΡΑΣ, Υπουργείο Μεταφορών, Hellenic Train θεωρείτε ότι υπήρξε αυτή η διεξοδική έρευνα;
Η υπόθεση των Τεμπών αποτελεί πράγματι μία από τις πιο σύνθετες ποινικές υποθέσεις των τελευταίων δεκαετιών.
Η παραπομπή σε δίκη μεγάλου αριθμού προσώπων δείχνει ότι η έρευνα κινήθηκε σε ευρύ πεδίο. Ωστόσο, το εύρος δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με τη διεξοδικότητα. Σε υποθέσεις τέτοιας φύσης, το κρίσιμο δεν είναι πόσοι κατηγορούνται, αλλά αν αποτυπώνεται με ακρίβεια η αιτιώδης συμβολή του καθενός στο αποτέλεσμα.
Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ουσιαστική δοκιμασία της δικαστικής διερεύνησης. Διότι σε πολύνεκρα δυστυχήματα με εμπλοκή πολλών προσώπων υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος μιας διάχυσης της ευθύνης — μιας λογικής όπου τελικά όλοι ευθύνονται για όλα και, στην πράξη, κανείς συγκεκριμένα. Η υπέρβαση αυτού του κινδύνου προϋποθέτει αυστηρή εφαρμογή των κανόνων της αιτιότητας και σαφή διάκριση μεταξύ γενικής δυσλειτουργίας του συστήματος και συγκεκριμένων πράξεων ή παραλείψεων που συνδέονται άμεσα με το αποτέλεσμα.
Η παραπομπή σε δίκη μεγάλου αριθμού προσώπων δείχνει ότι η έρευνα κινήθηκε σε ευρύ πεδίο. Ωστόσο, το εύρος δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με τη διεξοδικότητα. Σε υποθέσεις τέτοιας φύσης, το κρίσιμο δεν είναι πόσοι κατηγορούνται, αλλά αν αποτυπώνεται με ακρίβεια η αιτιώδης συμβολή του καθενός στο αποτέλεσμα.
Υπό αυτή την έννοια, η εικόνα που σχηματίζεται από την προδικασία δεν μπορεί να αξιολογηθεί μόνο ποσοτικά. Χωρίς να προδικάζεται η κρίση του δικαστηρίου, παραμένει ανοικτό το ερώτημα αν η διερεύνηση κινήθηκε με την ίδια ένταση και προς όλες τις κατευθύνσεις. Ιδίως ως προς πρόσωπα που κατείχαν θέσεις θεσμικής ευθύνης —διοικητικής αλλά και πολιτικής— δημιουργείται η εντύπωση ότι η ποινική αξιολόγηση των παραλείψεών τους δεν αναπτύχθηκε στον ίδιο βαθμό, σε σύγκριση με άλλους εμπλεκόμενους.
Η δικαστική διερεύνηση, όμως, δεν εξαντλείται στην προδικασία. Η πραγματική της ποιότητα θα κριθεί στο ακροατήριο: από το αν θα αποδοθούν συγκεκριμένες ευθύνες σε συγκεκριμένα πρόσωπα, με νομικά κριτήρια, και όχι με όρους γενικής διοικητικής αποτυχίας ή συγκυριακής πίεσης.
Γιατί το ποινικό δίκαιο δεν καλείται να δώσει μια συλλογική απάντηση σε ένα τραγικό γεγονός, αλλά να αποδώσει ευθύνη εκεί που πράγματι υπάρχει — ούτε λιγότερο, αλλά ούτε και περισσότερο. Και αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα της δίκης.
Κατά την άποψη σας η δίκη για το σιδηροδρομικό δυστύχημα μπορεί να αποτελέσει παράγοντα για νομολογιακές αλλαγές σε σχέση με το αδίκημα του 291; Ποια μπορεί να είναι η σημασία αυτής της δίκης για τον νομικό μας πολιτισμό;
Η δίκη για το σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει ένα κομβικό σημείο για τη νομολογιακή εξέλιξη του άρθρου 291 ΠΚ. Και αυτό γιατί τα εγκλήματα κατά της ασφάλειας των συγκοινωνιών είναι από εκείνες τις κατηγορίες όπου η θεωρία και η νομολογία δοκιμάζονται πραγματικά μόνο μέσα από οριακές, σύνθετες υποθέσεις.
Ήδη στο παρελθόν, μέσα από πολύνεκρα δυστυχήματα, αναδείχθηκαν κρίσιμα ζητήματα του γενικού μέρους, ιδίως ως προς την αιτιότητα και τα όρια μεταξύ ενδεχόμενου δόλου και συνειδητής αμέλειας. Η παρούσα υπόθεση συγκεντρώνει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που μπορούν να επαναφέρουν αυτά τα ζητήματα με ακόμη μεγαλύτερη ένταση: πολλαπλά εμπλεκόμενα πρόσωπα, διαδοχικές παραλείψεις, τεχνικά ατελή συστήματα και μία συνολική εικόνα δυσλειτουργίας.
Σε ένα ευρύτερο επίπεδο, η δίκη αυτή αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα του νομικού μας πολιτισμού. Διότι αναδεικνύει ένα διαχρονικό δίλημμα: αν η ποινική δικαιοσύνη θα λειτουργήσει ως πεδίο ψύχραιμης και τεκμηριωμένης κρίσης ή αν θα υποκύψει στην πίεση για συμβολικές ή “παραδειγματικές” απαντήσεις.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η νομολογία θα κινηθεί με δογματική συνέπεια ή αν θα επηρεαστεί από τη βαρύτητα του αποτελέσματος. Υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος, σε τέτοιες υποθέσεις, να επιχειρείται μια εκ των υστέρων “προσαρμογή” της υπαιτιότητας, ώστε να ανταποκρίνεται στο μέγεθος της τραγωδίας. Όμως το ποινικό δίκαιο δεν λειτουργεί με βάση το αποτέλεσμα, αλλά με βάση τους κανόνες που το ίδιο θέτει.
Σε ένα ευρύτερο επίπεδο, η δίκη αυτή αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα του νομικού μας πολιτισμού. Διότι αναδεικνύει ένα διαχρονικό δίλημμα: αν η ποινική δικαιοσύνη θα λειτουργήσει ως πεδίο ψύχραιμης και τεκμηριωμένης κρίσης ή αν θα υποκύψει στην πίεση για συμβολικές ή “παραδειγματικές” απαντήσεις.
Η ποιότητα της απόφασης —όχι η αυστηρότητά της— θα είναι τελικά το μέτρο. Αν η ευθύνη αποδοθεί με ακρίβεια, με σεβασμό στην αιτιότητα και χωρίς γενικεύσεις, τότε η δίκη μπορεί πράγματι να συμβάλει σε μια ουσιαστική ωρίμανση της νομολογίας. Αν, αντίθετα, λειτουργήσει με όρους αποτελέσματος ή συγκυρίας, τότε ο κίνδυνος δεν θα είναι μόνο μια εσφαλμένη κρίση, αλλά μια συνολικότερη υποχώρηση των εγγυήσεων του ποινικού δικαίου.
Η ποινική δικαιοσύνη δεν αντέχει ούτε τις υπεραπλουστεύσεις, ούτε τις σιωπές. Στο τέλος, η κρίση είναι πειστική μόνο όταν είναι ακριβής.
Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
