Του Χρίστου Τσαντήλα*
Πριν λίγες μέρες προβλήθηκε σε κινηματογράφο της Λάρισας μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ταινία (ντοκιμαντέρ) του Γιώργου Αυγερόπουλου με τίτλο Mankind’s Folly -Η Ύβρις της Ανθρωπότητας, με ένα θέμα άγνωστο στη μεγάλη πλειοψηφία του κόσμου, αλλά ταυτόχρονα με πολύ μεγάλη σημασία για την εξέλιξη της πορείας της Κλιματικής Αλλαγής (ΚΑ) και των επιπτώσεών της. Η ταινία θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική όχι μόνο από τα νέα δεδομένα που φέρει στο φως της δημοσιότητας για το ευρύτερο κοινό, αλλά και για το ότι έρχεται σε μία χρονική περίοδο που τα μέσα μαζικής επικοινωνίας έχουν υποβαθμίσει σε επικίνδυνο βαθμό την προβολή των κινδύνων της ΚΑ, υπερπροβάλλοντας την ενεργειακή ασφάλεια και που ο νέος
Πρόεδρος των ΗΠΑ δήλωσε (πάλι) ότι η ΚΑ είναι «απάτη» (hoax) και επομένως ο κύριος αίτιος της δημιουργίας της, η χρήση των ορυκτών καυσίμων αθωώνεται και στο εξής η ανθρωπότητα πρέπει να πορεύεται στο ρυθμό του «Drill Baby Drill», κάνοντας ευτυχισμένες τις εταιρείες των ορυκτών καυσίμων.
ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΜΩΣ ΤΟ PERMAFROST ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΜΑΣ ΑΝΗΣΥΧΕΙ Η ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΟΥ
Permafrost είναι οποιοδήποτε έδαφος που παραμένει εντελώς παγωμένο (θερμοκρασία μικρότερη των 0 o C) για τουλάχιστον δύο συνεχόμενα χρόνια. Αυτά τα μόνιμα παγωμένα εδάφη βρίσκονται συνήθως σε κρύες περιοχές που συναντώνται σε ψηλά βουνά και στα υψηλότερα γεωγραφικά πλάτη της Γης — κοντά στον Βόρειο και Νότιο Πόλο. Στο Βόριο ημισφαίριο απαντάται στη Ρωσία (Σιβηρία), στον Καναδά, στην Αλάσκα, στην Γροιλανδία και στην Κίνα (Θιβέτ) και στο Νότιο ημισφαίριο στην Ανταρκτική και στις Άνδεις. Το permafrost αποτελείται από ένα μείγμα εδάφους, βράχων και άμμου που συγκρατούνται μεταξύ τους από τον πάγο που τα κρατά παγωμένα όλο το χρόνο. Κοντά στην επιφάνεια, τα παγωμένα αυτά εδάφη περιέχουν μεγάλες ποσότητες οργανικού άνθρακα, ένα υλικό που προέρχεται από νεκρά φυτά που δεν μπόρεσαν να αποσυντεθούν ή να σαπίσουν λόγω του κρύου.
Τα κατώτερα στρώματα του περιέχουν εδαφικά υλικά που αποτελούνται κυρίως από ανόργανα ορυκτά. Το επιφανειακό στρώμα του permafrost, στις θερμότερες περιοχές ξεπαγώνει κατά τους ζεστούς καλοκαιρινούς μήνες και ξαναπαγώνει το φθινόπωρο. Στις πιο κρύες περιοχές, το έδαφος παραμένει παγωμένο ακόμα και το καλοκαίρι. Καθώς η θερμοκρασία της Γης αυξάνεται, το permafrost λιώνει και καταρρέει (Εικ. 1).
Η συνεχής επιτάχυνση αυτού του φαινομένου μπορεί να έχει δραματικές επιπτώσεις στον πλανήτη και στη ζωή πάνω σε αυτόν. Μερικά παραδείγματα αυτών των επιπτώσεων είναι τα παρακάτω:
- Πολλά χωριά του Βορρά είναι χτισμένα πάνω σε permafrost, που είναι πιο σκληρό και από το σκυρόδεμα, αλλά όταν λιώσει μπορεί να καταστρέψει σπίτια, δρόμους και όποιες άλλες υποδομές καθώς το έδαφος μετατοπίζεται διαταράσσοντας τη σταθερότητα του τοπίου (Εικ. 2).
- Το φυτικό υλικό στο παγωμένο έδαφος δεν μπορεί να σαπίσει και να αποσυντεθεί. Όταν όμως λιώνει, οι μικροοργανισμοί αρχίζουν να το αποσυνθέτουν απελευθερώνοντας μεγάλες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου (διοξείδιο του άνθρακα, μεθάνιο, οξείδια του αζώτου), ενισχύοντας το φαινόμενο του θερμοκηπίου και την αύξηση της θερμοκρασίας της ατμόσφαιρας, η οποία με τη σειρά της επιταχύνει το λιώσιμο του permafrost δημιουργώντας έτσι ένα φαύλο κύκλο. Σήμερα η συνεισφορά από το λιώσιμο των παγωμένων εδαφών στη συνολική ποσότητα των αερίων του θερμοκηπίου είναι ακόμα σχετικά μικρή (1-5%), αλλά υπάρχει ο κίνδυνος να εξελιχθεί σε «βόμβα» δεδομένου ότι σε αυτά εκτιμάται ότι περιέχονται 1.400-1.600 δισεκατομμύρια τόνοι άνθρακα, ποσότητα που είναι διπλάσια από εκείνη που
περιέχει η ατμόσφαιρα της της Γης. - Με το λιώσιμο όμως των παγωμένων εδαφών προκαλείται ένας ακόμα πιο μεγάλος κίνδυνος: Αρχαία βακτήρια και ιοί που βρίσκονται εντός αυτών αναβιώνουν και μπορούν να προκαλέσουν άγνωστες ασθένειες σε ανθρώπους και ζώα. Έχουν ανακαλυφθεί μικρόβια ηλικίας άνω των 400.000 ετών σε ξεπαγωμένα υπόγεια στρώματα που ήταν μόνιμα παγωμένα. Επίσης μπορεί να απελευθερώνονται τοξικές ουσίες με σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη
υγεία. Με δεδομένη την μεγάλη έκταση που καταλαμβάνει το permafrost (εκτιμάται σε 11% της συνολικής επιφάνειας της γης) και τη σοβαρή επιβάρυνση της ατμόσφαιρας με αέρια του θερμοκηπίου, θεωρείται μια νέα πολύ μεγάλη απειλή για την εξέλιξη της κλιματικής αλλαγής, «βόμβα» που θα συμμετέχει στη συνολική ποσότητα των αερίων του θερμοκηπίου σε ποσοστό 15-20%.
ΠΩΣ «ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΤΑΙ» ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ
Μεγάλο ενδιαφέρον έχει να δει κανένας τον παραλογισμό της αντιφατικότητας της ανθρώπινης σκέψης, που αποτυπώνεται ανάγλυφα στην προσπάθεια «αντιμετώπισης» του προβλήματος από το λιώσιμο του permafrost που προκαλεί η ανθρώπινη δραστηριότητα. Στις περιοχές λοιπόν που υπάρχουν σημαντικές υποδομές που έχουν εγκατασταθεί σε permafrost, οι οποίες κινδυνεύουν από την προκαλούμενη αστάθεια από το λιώσιμο του παγωμένου εδάφους, χρησιμοποιούνται διάφορες τεχνικές που (ξανα)παγώνουν το έδαφος που λιώνει. Τέτοιες τεχνικές είναι οι «θερμοσίφωνες» (Εικ. 3), τα «γεωϋφάσματα», τα «μονωτικά θεμέλια» κ.ά.
Δηλαδή ο άνθρωπος, που με τις δραστηριότητές του που οδηγούν στο λιώσιμο των παγωμένων εδαφών προκαλώντας τη μοίρα του, εφευρίσκει τρόπους να τις διαιωνίζει. Και το πιο σημαντικό, χρησιμοποιεί την τεχνολογία αυτή μόνο στις θέσεις που εγκαθιστούν οι επιχειρήσεις τις κατασκευές τους (κυρίως μονάδες εξόρυξης ορυκτών καυσίμων) και όχι στις περιοχές που κατοικούν άνθρωποι. Αυτό αποτελεί ένα «κλειστό βρόγχο» ή ένα «τεχνολογικό παράδοξο» που οι κοινωνιολόγοι το χαρακτηρίζουν «κρίση του ανθρωπόκαινου» (η εποχή μετά το 1950). Φιλοσοφικά αυτό χαρακτηρίζεται ως «Ύβρις» (όπως είναι ο τίτλος της ταινίας του Γιώργου Αυγερόπουλου), έννοια που στην αρχαία τραγωδία σήμαινε την αλαζονεία του ανθρώπου που πίστευε ότι μπορεί να επιβληθεί στους νόμους της φύσης.
ΠΩΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ PERMAFROST
Για την αντιμετώπιση των συνεπειών από το λιώσιμο των παγωμένων εδαφών υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις:
- Μία από αυτές προτείνει τεχνολογικές λύσεις, δηλαδή (επανα)ψύξη των παγωμένων εδαφών που λιώνουν, που μπορεί τοπικά να «αντιμετωπίζουν» το πρόβλημα, αλλά στην ουσία το διαιωνίζουν, διότι είναι αδύνατον να εγκατασταθούν σε ολόκληρη την έκταση που καλύπτεται από permafrost τεχνικές που επαναψύχουν τα εδάφη που λιώνουν. Αυτή η πρόταση είναι και
από ηθική πλευρά προβληματική, διότι δημιουργεί στην κοινωνία την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο του θερμοκηπίου με την υιοθέτηση της, κάτι που είναι προδήλως ψευδές. - Μία άλλη πρόταση που χαρακτηρίζεται ως «δίκαιη υποχώρηση» (managed retreat) προβλέπει μεταφορά των οικισμών και όλων των υποδομών σε σταθερότερα εδάφη και πλήρη παύση της βιομηχανικής δραστηριότητας στις ευαίσθητες ζώνες. Φαίνεται να είναι η πιο ρεαλιστική που ανταποκρίνεται περισσότερο στην ανάγκη προσαρμογής στην ΚΑ.
- Μία τρίτη εναλλακτική πρόταση προβλέπει την επαναφορά της φύσης στην αρχική της άγρια κατάσταση (Rewilding) με τη δημιουργία μεγάλων πάρκων τύπου «Πάρκου του Πλειστόκαινου-Pleistocene Park», στα οποία θα επαναφέρουν την άγρια ζωή. Σχετικά πειράματα βρίσκονται σε εξέλιξη. Δυστυχώς όμως φαίνεται ότι έχουν πολύ περιορισμένη δυνατότητα εφαρμογής.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Η πορεία προς μία ανεξέλεγκτη κατάσταση δυστυχώς συνεχίζεται. Το Ρολόϊ της Αποκάλυψης (Doomsday) δείχνει ότι βρισκόμαστε μόλις 85 δευτερόλεπτα πριν τα μεσάνυχτα, όπως ανακοίνωσε στις 27/1/26 το Bulletin of the Atomic Scientists, με την κλιματική αλλαγή να συμβάλλει αποφασιστικά στην επιτάχυνση του ρολογιού. Η απόφαση των ΗΠΑ να αποσυρθούν από τη Συμφωνία του Παρισιού προοιωνίζει πολύ άσχημες εξελίξεις. Ο λόγος και πάλι στις κοινωνίες να αποφασίσουν το μέλλον τους, διότι δυστυχώς οι ηγεσίες τους δεν φαίνεται να τα καταφέρνουν.
Αναφορές:
1. Bulletin of the Atomic Scientists. Doomsday Clock.
https://thebulletin.org/doomsday-clock/
2. Dudov, S.V. et al. 2025. Are Nature-Based Climate Solutions in the Russian Arctic
Feasible? A Review. Sustain. 17,10409.htps://doi.org/10.3390/su172210409.
3. Ranaweera, A. and T. Varvares. 2025. Permafrost Thaw: An Overlooked Climate-
Health Crisis. Permafrost Pathways.
4. Wang, X. et al. 2025. Climate Change, Cryosphere Retreat, and Human Health.
Chinese Center for Disease Control and Prevention CCDC Weekly / Vol. 7 / No. 12.
5. Warmer, K. et al. 2019. Characteristics of Transformational Adaptation in
Climate-Land-Society Interactions. Sustainability 11, 356; doi:10.3390/su11020356.
6. Yamark, E. 2015. Permafrost Foundations Thermally Stabilized Using
Thermosyphons. Paper presented at the Arctic Technology Conference held in
Copenhagen, Denmark, 23-25 March 2015
*Γεωπόνος, Δρ. Εδαφολογίας, πρ. Διευθυντής Ινστιτούτου Βιομηχανικών και
Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ.
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
