Γράφει η Φανή Γέμτου
Το θέατρο γεννιέται, βιώνεται και σβήνει μέσα στον χρόνο.
Όχι στον χρόνο που μετριέται με ρολόγια, ημερολόγια ή προγράμματα παραστάσεων, αλλά στον χρόνο που συμβαίνει. Στον χρόνο που αναδύεται και πεθαίνει την ίδια στιγμή. Στον χρόνο της εμπειρίας.
Η υποκριτική δεν είναι τέχνη διάρκειας. Συχνά ακούμε για την εφήμερη φύση της. Είναι τέχνη στιγμής. Και η στιγμή, όταν είναι αληθινή, δεν είναι ποτέ μικρή ή ασήμαντη.
Ο θεατρικός χρόνος δεν είναι γραμμικός. Δεν προχωρά από το «πριν» στο «μετά» με βήματα προβλέψιμα. Είναι πυκνός, ελαστικός, συχνά απείθαρχος. Μπορεί να συμπυκνωθεί σε ένα βλέμμα, σε μια ανάσα, σε μια σιωπή που διαρκεί περισσότερο από οποιονδήποτε μονόλογο. Εκεί, μέσα σε αυτή τη διαστολή του χρόνου, γεννιέται η υποκριτική πράξη.
Ο Ανρί Μπεργκσόν, δίνοντας μια άλλη οπτική της «διάρκειας», μιλάει για έναν βιωμένο χρόνο, ποιοτικό, που δεν τεμαχίζεται σε δευτερόλεπτα. Αν υπάρχει τέχνη που ενσαρκώνει αυτή τη σκέψη, είναι το θέατρο. Γιατί στη σκηνή ο χρόνος δεν είναι μετρήσιμος, είναι ποιοτικός και λειτουργεί με τα κιναισθητικά χαρακτηριστικά του «εδώ» και του «τώρα» του ζώντος σώματος επί σκηνής.
Άλλωστε η υποκριτική δεν είναι υποτελής διαδικασία του χρόνου, όσο κι αν εξαρτάται από αυτόν. Είναι συνοδοιπόρος του ως ένα βαθμό, επαναστατώντας, ωστόσο, για την επίτευξη συθέμελων, δομικών και ριζικών ανατροπών της φύσης του, με αιφνιδιαστικό τρόπο.
Η στιγμή ως συμβάν
Υπάρχουν στιγμές επί σκηνής που δεν επαναλαμβάνονται ποτέ, παρότι η παράσταση παίζεται δεκάδες φορές. Στιγμές όπου κάτι «κουμπώνει» ανεπαίσθητα: ο ρυθμός, η παρουσία, το βλέμμα του ηθοποιού, η αναπνοή του κοινού. Τότε η στιγμή αποκτά πυκνή διάσταση- τόση, που αντιλαμβάνεσαι τα μόρια του αέρα.
Αυτή η στιγμή δεν είναι αποτέλεσμα τεχνικής μόνο. Είναι αποτέλεσμα διαθεσιμότητας. Δεν είναι τόσο ότι την προκαλεί ο ηθοποιός, όσο ότι την επιτρέπει. Και όταν προκύπτει, είναι ανεκτίμητη.
Εκεί ο χρόνος παύει να είναι εχθρός ή σύμμαχος. Παύει να είναι εργαλείο. Γίνεται συμμέτοχος.
Η σιωπή ως χρόνος
Στο θέατρο η σιωπή δεν είναι κενό. Είναι χρόνος σε πλήρη λειτουργία. Υπάρχουν σιωπές ανάμεσα σε θεατές και ηθοποιούς, αλλά και παύσεις οργανικές επί σκηνής, άλλοτε τόσο μαλακές, έτοιμες να τις αλείψεις σε φέτα ψωμί και άλλοτε τόσο επικίνδυνες που σκοτώνουν πάνω από τα ρούχα· τόσο εύγλωττες, που καμιά αλληλουχία λέξεων δεν θα μπορούσε να τις ξεπεράσει.
Αυτές οι σιωπές δεν σχεδιάζονται. Δεν σκηνοθετούνται πλήρως. Προκύπτουν όταν η παράσταση πάλλεται στο ίδιο μήκος κύματος μεταξύ των συντελεστών αλλά και του κοινού. Όταν μάλιστα ο χρόνος του ηθοποιού και ο χρόνος του θεατή συναντιούνται, τότε είναι δυνατόν να συντελεστεί ένα μικρό μεγάλο θαύμα.
Ο Πίτερ Μπρουκ μιλάει για τον «άδειο χώρο» του θεατρικού γίγνεσθαι, όχι ως απουσία, αλλά ως πεδίο δυνατοτήτων. Το ίδιο ισχύει και για τον χρόνο. Ο θεατρικός χρόνος είναι «κενός» μόνο φαινομενικά. Στην πραγματικότητα είναι γεμάτος ένταση, προσδοκία και κοινή αναπνοή.
Το βλέμμα του άλλου
Η υποκριτική είναι πάντα σχέση. Και ο χρόνος της υποκριτικής είναι πρωτίστως σχεσιακός χρόνος. Υπάρχουν στιγμές όπου τα μάτια του συμπαίκτη σού σκίζουν την καρδιά. Όχι μεταφορικά. Κυριολεκτικά. Γιατί εκείνη τη στιγμή τα πράγματα συντελούνται επί της ουσίας, καθόλου επί της επιφάνειας. Το θέατρο δεν είναι απλή μίμηση πράξης, είναι γεγονός που συντελείται μέσα από την πραγματικότητα της ανθρώπινης επαφής και συσχέτισης.
Σε αυτές τις στιγμές, ο χρόνος δεν κυλά. Κρατάει την ανάσα του. Και ο ηθοποιός- καθώς και το κοινό μέσα από αυτόν- μαθαίνει κάτι ουσιώδες: ότι η παρουσία δεν έχει ως βασικό χαρακτηριστικό της τόσο τη διάρκεια, όσο τη δηλωτική της ένταση και την ανακυκλωτική της υπέρβαση κι επιβολή.
Ο Γέρζι Γκροτόφσκι έβλεπε την υποκριτική ως πράξη έκθεσης. Και κάθε έκθεση είναι χρονικά επικίνδυνη: δεν ξέρεις αν θα αντέξει, αν θα πέσει στο κενό ή αν θα συναντήσει τον άλλον. Αλλά χωρίς αυτό το ρίσκο, ο χρόνος μένει νεκρός.
Επανάληψη και πρώτη φορά
Το παράδοξο του θεάτρου είναι γνωστό: η ίδια παράσταση επαναλαμβάνεται, αλλά δεν είναι ποτέ ίδια. Η επαναληψιμότητα δεν αναιρεί τη μοναδικότητα. Την δοκιμάζει.
Υπάρχουν βραδιές που, παρά την επαναληψιμότητα μιας παράστασης, είναι σαν να την ερμηνεύεις για πρώτη φορά, καθώς χρόνος και χώρος αποκτούν, σχεδόν μεταφυσικά, ατέρμονες δυνατότητες να συσχετιστούν ηθοποιοί, θεατρική συνθήκη και κοινό. Όταν η αίσθηση της πρώτης φοράς και η αίσθηση του παρόντος υπερνικούν τη μουσειακή διάρκεια μιας ακόμα επανάληψης, τότε συντελείται ζωντανό, πηγαίο και πυκνό θέατρο.
Η υποκριτική δεν είναι μνήμη. Είναι παρόν.
Και το παρόν στο θέατρο είναι πάντα επικίνδυνο, γιατί δεν αναπαράγεται κατ’ εξακολούθηση. Μόνο βιώνεται.
Κάθαρση και μετά-χρόνος
Όταν η παράσταση τελειώνει, ο ιδιαίτερος αυτός εσωτερικός χρόνος δεν σταματά απότομα. Υπάρχει ένας «μετά-χρόνος». Ένα χρονικό ίχνος που μένει στο σώμα. Απομένει εκείνη η στιγμή, που νιώθεις ως ηθοποιός, πως έχεις αποτινάξει κιλά μούχλας και τοξικότητας από πάνω σου, φορώντας στο χειροκρότημα το ένδυμα της βαθιάς ικανοποίησης και του αληθινού μοιράσματος.
Αυτό θα το ονόμαζα κάθαρση.
Όχι με την αριστοτελική έννοια της ηθικής αποκατάστασης, αλλά με την υπαρξιακή έννοια της αποφόρτισης και του επαναπροσδιορισμού. Κάτι μετακινείται τότε. Γιατί κάτι ειπώθηκε χωρίς να ειπωθεί. Και ο χρόνος κάνει τη δουλειά του ερήμην μας πια.
Το θέατρο ως αντίσταση στον χρόνο
Σε έναν κόσμο που επιταχύνει διαρκώς, το θέατρο επιμένει να ζητά χρόνο. Όχι πολύ χρόνο. Ποιοτικό χρόνο. Ζητά παρουσία. Ζητά αναμονή. Ζητά να μην προσπεράσεις τη στιγμή.
Ίσως γι’ αυτό παραμένει αναγκαίο. Όχι επειδή είναι «διαχρονικό», αλλά επειδή ακριβώς είναι εφήμερο. Και μέσα στην εφήμερη φύση του, μας θυμίζει κάτι βαθιά ανθρώπινο: ότι ό,τι αξίζει, δεν κρατά για πάντα- αλλά όταν συμβαίνει, φέρει κάτι από αιωνιότητα.
Το θέατρο δεν νικά τον χρόνο.
Δεν είναι εκεί το θέμα. Το θέατρο τον κατοικεί σε όλο του το εύρος και ταυτόχρονα τον ανατρέπει στα σημεία με το πάθος του εμπρηστή. Κι εκεί ίσως είναι που ποντάρει. Να μεταστρέψει τους φυσικούς κανόνες της ζωής μας σε κάτι πολύ ανώτερο και διευρυμένο, δίνοντας στη στιγμή πυκνότητα και ουσία αιωνιότητας.
Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
