«Το Χρώμα που Παραμένει»: Η ζωγραφική ως πράξη αντίστασης στην εποχή της ταχύτητας

Συνέντευξη στον Λάμπρο Αναγνωστόπουλο

Τι σημαίνει το χρώμα όταν δεν λειτουργεί απλώς ως εικόνα, αλλά ως ίχνος, μνήμη και εμπειρία; Η ομαδική έκθεση «Το Χρώμα που Παραμένει: Σημείωση» στη Braggart Contemporary Gallery φέρνει σε ουσιαστικό διάλογο τις εικαστικές πρακτικές της Κατερίνας Βέλλιου, της Ελένης Γάτσιου και της Ευγενίας Φαλιαρίδου, με θεωρητικό άξονα το κείμενο του Χρήστου Μωραΐτη. Μέσα από διαφορετικές προσεγγίσεις, το χρώμα αναδύεται ως φορέας χρόνου, χειρονομίας και απουσίας, προτείνοντας έναν αργό και στοχαστικό τρόπο θέασης, σε αντιπαράθεση με τη βιασύνη και την υπερπληθώρα εικόνων της σύγχρονης εποχής. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, οι συμμετέχοντες μιλούν για τη δύναμη του χρώματος, τη μνήμη της επιφάνειας και τον ρόλο της ζωγραφικής σήμερα.

Aκολουθεί αναλυτικά η συνέντευξη:

Χ.Μ. (Χρήστος Μωραϊτης)

Κ.Β. (Κατερίνα Βέλλιου)

Ε.Φ. (Ευγενία Φαλιαρίδου)

Τι σημαίνει για εσάς ο τίτλος της έκθεσης «Το Χρώμα που Παραμένει» και πώς συνοψίζει τη δική σας εικαστική πρόταση;

Χ.Μ: Η χρήση του χρώματος στη ζωγραφική υπήρξε πάντα θεμελιώδες, αλλά όχι το μοναδικό στοιχείο της καλλιτεχνικής έκφρασης. Με το πέρασμα των αιώνων –και ιδιαίτερα στον 20^ο και 21^ο αιώνα– ο ρόλος του μεταμορφώνεται, αποκτώντας νέες ιδιότητες, λειτουργίες και νοήματα. Δεν θεωρείται πλέον απαραίτητο για την επίτευξη του «κάλλους», της απόδοσης δηλαδή της εσωτερικής ή εξωτερικής ομορφιάς, ούτε για τη νατουραλιστική απεικόνιση της πραγματικότητας, τη φευγαλέα εντύπωση του φωτός (όπως στον ιμπρεσιονισμό), την υπερβατικότητα των μορφών στη θρησκευτική τέχνη ή την υπέρβαση των ορίων της αντιληπτής πραγματικότητας την απελευθέρωση της φαντασίας και του ασυνείδητου, όπως στον σουρεαλισμό. Στα τέλη του 20ού αιώνα το χρώμα αποκτά αυτονομία. Αποδεσμεύεται από τις παραπάνω λειτουργίες και εμφανίζεται είτε ως αφαιρετική χειρονομία, είτε ως θραύσμα, είτε ως ίχνος ή ακόμη και ως φορέας μνήμης.

Για μένα, ο τίτλος της έκθεσης δηλώνει την αδιαπραγμάτευτη παρουσία του χρώματος και τη δύναμή του να επιτρέπει σε καλλιτέχνες και θεατές να παράγουν νόημα μέσα από την άμεση αισθητική εμπειρία της θέασης ενός έργου τέχνης. Η συνύπαρξη στην έκθεση των τριών καλλιτέχνιδων, καθεμιάς με τη δική της ιδιαίτερη πρόσληψη του χρώματος, με τόσο διακριτό και ιδιαίτερο τρόπο συμπυκνώνει με ακρίβεια τη σύντομη ιστορική αναδρομή που έκανα παραπάνω και αποτέλεσε την αφορμή για τη συγγραφή του κειμένου της ομαδικής έκθεσης στην γκαλερί BRAGGART.

Κ.Β. Για μένα, «Το Χρώμα που Παραμένει» είναι μια σκέψη γύρω από το τι μένει μετά από μια διαδικασία. Στη δική μου δουλειά το χρώμα δεν εμφανίζεται ως ένταση ή φωνή. Συχνά είναι κάτι που έχει υποχωρήσει, ένα ίχνος που έχει επιβιώσει μέσα από στρώσεις, σβησίματα, χαράξεις, επιφάνειες που έχουν δουλευτεί πολλές φορές. Με ενδιαφέρει αυτή η «επιμονή του χρώματος» όχι ως εικόνα αλλά ως μνήμη. Ως κάτι που συνεχίζει να υπάρχει ακόμη κι όταν δεν δηλώνεται ξεκάθαρα. Αυτό ισχύει τόσο στις λευκές επιφάνειες όσο και στα έργα της ενότητας _microcosmoses, όπου το χρώμα και το ίχνος λειτουργούν σαν αποτυπώσεις διαδρομών, τόπων και χρόνου. Ο τίτλος συνοψίζει ακριβώς αυτό: το πώς η επιφάνεια κρατά μέσα της όσα έχουν προηγηθεί και πώς το χρώμα επιμένει να παραμένει σαν ένα λεπτό, σχεδόν αθόρυβο ίζημα.

Ε.Φ. Τα σχέδια, με μολύβι και ακρυλικά χρώματα, που παρουσιάζω στην έκθεση “Το Χρώμα που Παραμένει: Σημείωση” στη γκαλερί Braggart, αποτελούν μέρος μιας παραγωγής έργων που ξεκίνησε από το 2014. Το ερευνητικό πειδίο αφορά τη μελέτη “μη τόπων”, όπου η ταυτότητα των ανθρώπων παραμένει ανώνυμη, δεν κατοικούνται και δεν δημιουργούν κοινές αναφορές, όπως λεωφορεία, μετρό, αεροδρόμια. Χώροι παροδικότητας σε συνεχή μετάβαση, δυναμικά πεδία μιας εμπειρίας. Κύριο χαρακτηριστικό στο πρώτο στάδιο της ζωγραφικής μου πράξης είναι η ταχύτητα της καταγραφής που αποβλέπει σε μια αποτύπωση του εφήμερου, της στιγμής, με τη μορφή σημείωσης, ως μία γρήγορη αναπαραγωγή της εντύπωσης του παρόντος, ακολουθώντας το σχήμα «παρατήρηση – επιλογή – αποτύπωση». Το χρώμα έρχεται να ενισχύσει την πράξη αυτή, την προσπάθεια απόδοσης του δυναμικού χαρακτήρα της αστικής εμπειρίας. Το χρώμα λειτουργεί ως φορέας του χρόνου. Αποκαλύπτει την ρυθμικότητα της χειρονομίας και μετατρέπει τη ζωγραφική επιφάνεια σε πεδίο συνεχούς μετάβασης.

Mπορεί το χρώμα να αφηγηθεί κάτι που οι λέξεις αδυνατούν; Υπάρχει κάποιο συναίσθημα ή βίωμα που επιχειρείτε να “διασώσετε” μέσα από αυτό;

Χ.Μ: Ναι, φυσικά και μπορεί. Θα μου επιτρέψετε να σχολιάσω τα έργα της Ελένης Γάτσιου, η οποία δεν βρίσκεται πια κοντά μας, αλλά έχει αφήσει ένα ισχυρό και αναγνωρίσιμο αποτύπωμα μέσα από τη δουλειά της. Ο θεατής αντιλαμβάνεται αμέσως την ένταση που διαπερνά τα έργα της, είτε μέσα από τα πολύ φωτεινά και δυναμικά χρώματα είτε μέσα από τη χειρονομία — τις αποφασιστικές κινήσεις του πινέλου, της γραφίδας ή του μαρκαδόρου. Αυτές οι κινήσεις δεν είναι προσχεδιασμένες. Δεν αποσκοπούν στην απόδοση μορφών, τοπίων ή όγκων, αλλά φέρουν τη μοναδικότητα μιας πράξης που δεν επαναλαμβάνεται. Εκφράζουν έναν εσωτερικό κόσμο, μια —όπως θα λέγαμε με ψυχολογικούς όρους— «θυμική κατάσταση», δηλαδή μια έντονη, ακατέργαστη συναισθηματική φόρτιση. Στην ψυχολογία, ο όρος αυτός περιγράφει το γενικό συναισθηματικό υπόβαθρο ενός ανθρώπου, τον τρόπο με τον οποίο «χρωματίζεται» η εμπειρία του κόσμου σε μια συγκεκριμένη στιγμή ή περίοδο. Παρατηρώντας τα έργα της Γάτσιου, δεν έχει σημασία να βρούμε ένα αφήγημα σε αυτό που βλέπουμε. Η ουσία βρίσκεται στην ένταση του χρώματος και της χειρονομίας, που μας επιτρέπουν να το νιώσουμε. Δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε το προσωπικό αφήγημα της καλλιτέχνιδας ή τα βιώματά της αυτό που μετρά είναι η δική μας συναισθηματική συμμετοχή, η αλληλεπίδραση και ο βαθμός ανταπόκρισης που αναπτύσσουμε απέναντι στο έργο, ακόμη κι αν τα συναισθήματα της δημιουργού παραμένουν —και θα παραμείνουν— ένα μικρό αίνιγμα. Και ίσως αυτό είναι το πιο γοητευτικό στοιχείο: ότι μπορούμε να προσθέσουμε τα δικά μας ερωτήματα και τις δικές μας ερμηνείες σε έναν γρίφο που δεν λύνεται, αλλά γίνεται κατανοητός διαισθητικά μέσα από την ίδια τη ζωγραφική επιφάνεια.

Κ.Β. Ναι, το χρώμα συχνά αφηγείται πράγματα που οι λέξεις δεν μπορούν να συλλάβουν. Στη δική μου πρακτική το χρώμα δεν λειτουργεί ως περιγραφή αλλά ως κατάλοιπο μιας διαδικασίας. Αποδίδει μια εμπειρία με έναν πιο σωματικό, πιο υλικό τρόπο. Δεν προσπαθώ να διασώσω ένα συγκεκριμένο συναίσθημα. Με ενδιαφέρει η συσσώρευση μικρών στιγμών, αυτό που μένει όταν όλα τα άλλα περάσουν: η μνήμη της χειρονομίας, η απαλή μετατόπιση, η παλαιότερη στρώση που αναπνέει κάτω από την επόμενη. Στα _microcosmoses, αυτό συνδέεται και με τη μνήμη του τόπου, το πώς μια διαδρομή ή ένα θραύσμα αρχιτεκτονικής αποκτά τη δική του χρωματική παρουσία. Είναι σαν το χρώμα να κρατά κάτι που έχει ήδη χαθεί. Κάτι που δεν μπορώ να το πω λεκτικά, αλλά υπάρχει στην επιφάνεια.

Ε.Φ. Το χρώμα είναι ενεργό, αφηγείται, προκαλεί, επηρεάζει. Στην προκειμένη περίπτωση, τα έργα που παρουσιάζω στην έκθεση, προέρχονται μέσω της εμπειρίας και της παρατήρησης, είναι δηλαδή βιωματικά. Καταγράφω τη μετάβαση της ανθρώπινης παρουσίας εντός του χώρου και του χρόνου ενός περιβάλλοντος. Κάθε γραμμή, λειτουργεί ως χρονικό ίχνος μιας δράσης που έχει συμβεί και έχει μεταφερθεί στην επιφάνεια. Το σχέδιο και το χρώμα, γίνονται το μέσο, ως οπτικές προτάσεις των εμπειριών. Τα έργα μου είναι ανοιχτά σε ερμηνείες. Χαρτογραφώντας το σύγχρονο τοπίο, γεννάται μία νέα οπτική πρόκληση, μία νέα εικόνα, προτρέποντας τον θεατή να αναλογιστεί νέες αναγνώσεις.

Η έννοια της απουσίας του ίχνους, της σιωπής, του θραύσματος, φαίνεται να διαπερνά την έκθεση. Πώς μεταφράζεται αυτή η έννοια στο δικό σας εικαστικό λεξιλόγιο;

Κ.Β. Για μένα, η σιωπή της επιφάνειας είναι ένας τρόπος να δουλεύω. Οι λευκές στρώσεις, τα πολύ διακριτικά σημάδια, τα ίχνη που μόλις φαίνονται, είναι επιλογές που έχουν σχέση με την απουσία ως ενεργό στοιχείο. Η απουσία δεν σημαίνει κενό σημαίνει ότι κάτι έχει υπάρξει και συνεχίζει να υπάρχει με πιο διακριτικό τρόπο. Το ίχνος και το θραύσμα είναι σαν υπομνήσεις μικρές ενδείξεις ενός χρόνου που έχει περάσει, αλλά δεν έχει σβηστεί. Στα έργα μου η επιφάνεια γίνεται ένα είδος παλίμψηστου. Αυτό ισχύει τόσο στα λευκά έργα όσο και στα _microcosmoses, όπου το θραύσμα και η χαρτογράφηση λειτουργούν ως μορφές μνήμης χώρου και διαδρομής.

Ε.Φ. Η καταγραφή ενός χρονικού ίχνους, η αποτύπωση της στιγμής, προκύπτει από τη μεθοδολογία που ακολουθώ. Αυτή συγκροτείται με σχέδια με γραμμή εκ του φυσικού σε χώρους όπως λεωφορεία, αεροδρόμια, μετρό, με γρήγορη γραφή και τρεμάμενη γραμμή, αποτυπώνοντας κάτι που είναι σε εξέλιξη. Το σχέδιο με γραμμή μεταγράφεται σε φόρμα. Κατά τη διαδικασία, η εικόνα του σχεδίου χάνει την αρχική της αφήγηση κατά περίπτωση, όπου μέσα από τον κατακερματισμό της προκύπτει ένα σύνολο από αφαιρετικές ζωγραφικές φόρμες.

Πώς ήταν η εμπειρία της συνύπαρξης τριών διαφορετικών εικαστικών γλωσσών στον ίδιο εκθεσιακό χώρο; Θεωρείτε ότι τα έργα σας “συνομιλούν” μεταξύ τους;

Κ.Β. Ήταν μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα διαδικασία, γιατί παρόλο που οι προσεγγίσεις μας είναι διαφορετικές, υπάρχει ένας κοινός πυρήνας, το ίχνος. Το δικό μου έργο εστιάζει στη μνήμη της επιφάνειας και στα _microcosmoses, όπου το ίχνος αποκτά χωρικές και χρονικές αναφορές. Η Ελένη εστιάζει στην κίνηση του χρώματος, και η Ευγενία στα χρονικά ίχνη της χειρονομίας. Αυτό δημιουργεί μια φυσική συνομιλία ανάμεσά μας σαν να βλέπουμε τρεις διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους το χρώμα κινείται, αποσύρεται ή επιμένει.

Ε.Φ. Κύριο μέλημα της συνύπαρξης των τριών διαφορετικών εικαστικών πρακτικών όπως πολύ εύστοχα παρατηρείτε, δεν ήταν μία απλή παράθεση έργων τριών καλλιτεχνών σε μία κοινή έκθεση, κάτι που θα ήταν πιο ασφαλές ίσως, αλλά μία ουσιαστική μεταξύ μας συνομιλία με βάση την προβληματική που θέτουμε. Έτσι, επιλέξαμε να δημιουργήσουμε μία αφήγηση γύρω από το χρώμα και πώς αυτό μεταγράφεται σε φορέα εμπειρίας. Παρουσιάζουμε μία ενιαία σύνθεση, λειτουργώντας με χρωματικές, ποιοτικές και ποσοτικές αντιθέσεις και θεωρώ πως η πρότασή μας, δικαιώνει και τις τρεις ερευνητικές προσεγγίσεις για το σχέδιο και το χρώμα, δημιουργώντας ένα άρτιο οπτικό αποτέλεσμα.

Σε μια εποχή έντονης εικόνας και ταχύτητας, ποιος πιστεύετε ότι είναι ο ρόλος της σύγχρονης τέχνης και ειδικά της ζωγραφικής σήμερα;

Χ.Μ: Όντως, η εποχή μας χαρακτηρίζεται από ταχύτητα, υπερπληθώρα εικόνων και μια κατ’ επίφαση επικοινωνία που συχνά υποκαθιστά την υγιή κοινωνικότητα της επαφής σε πραγματικό χρόνο. Η ψηφιακή κοινωνικοποίηση που υπάρχει σήμερα καθώς και η συνεχής παρουσία στα social media, όπου οι χρήστες κατασκευάζουν ταυτότητες και εντάσσονται σε κοινότητες παράλληλες με τον φυσικό χώρο, αξιοποιεί την εικόνα στο έπακρο, επηρεάζοντας με παραπειστικό τρόπο την έκφραση και την αντίληψή μας για τους άλλους. Σε αυτό το πλαίσιο, θα ήθελα να αναφέρω με κίνδυνο να σας κουράσω ότι οι θέσεις του Κορεάτη στοχαστή Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν, όπως αναπτύσσονται στα βιβλία του Κοινωνία της κόπωσης και Κοινωνία της διαφάνειας, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Ο Χαν περιγράφει μια κοινωνία εξουθένωσης και υπερέκθεσης μέσω της χρήσης των social media, όπου το άτομο οφείλει να αποδίδει αδιάκοπα, να είναι παραγωγικό και θετικό. Η χρήση της εικόνας, μέσα σε αυτή τη συνθήκη, αποκτά μια πορνογραφική ισχύ. Ο όρος δεν αφορά τη σεξουαλικότητα, αλλά μια εικόνα που εκθέτει τα πάντα, που δεν αφήνει τίποτα στη σκιά, που ακυρώνει το μυστήριο και την απόσταση. Είναι μια εικόνα που απαιτεί άμεση κατανάλωση, που δεν επιτρέπει ερμηνεία, που γίνεται επίπεδη και ωμή. Για τον Χαν, «πορνογραφικό» είναι οτιδήποτε στερείται βάθους, οτιδήποτε αποκαλύπτεται πλήρως χωρίς να επιτρέπει χρόνο, σιωπή ή εσωτερικότητα. Απέναντι σε αυτή τη συνθήκη, οι εικαστικές τέχνες μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι αντίστασης ή ακόμη καλύτερα ως αντίδοτο στην ρηχότητα. Τα υλικά των εικαστικών τεχνών και ιδιαίτερα της ζωγραφικής όπως η υλικότητα, η χειρονομία, η αργή διαδικασία και η αμφισημία επαναφέρουν την εμπειρία της παρουσίας και της εμβάθυνσης. Σε έναν κόσμο όπου κυριαρχεί η επιφάνεια, τα έργα τέχνης υπενθυμίζουν ότι το ουσιαστικό βλέμμα χρειάζεται βάθος, χρόνο και σιωπή.

Κ.Β. Πιστεύω ότι ο ρόλος της τέχνης σήμερα είναι να επαναφέρει την προσοχή. Να μας κάνει να σταθούμε και να δούμε κάτι πιο βαθιά, πέρα από την ταχύτητα της εικόνας. Η ζωγραφική ειδικά έχει τη δύναμη να κρατά τον χρόνο. Η διαδικασία εγγράφεται πάνω στην επιφάνεια και αυτό δεν μπορεί να συμβεί σε μια εικόνα που παράγεται ή καταναλώνεται ακαριαία. Η ζωγραφική μάς υπενθυμίζει ότι η εμπειρία χρειάζεται διάρκεια, ότι η επιφάνεια κουβαλά μνήμη, ότι το βλέμμα μπορεί να είναι πιο αργό και πιο ουσιαστικό. Σε μια εποχή όπου όλα τείνουν να γίνονται άμεσα και εφήμερα, η ζωγραφική αντιπροτείνει μια βιωμένη σχέση με το βλέμμα, μια επιστροφή στη διαδικασία, στο ίχνος, στην ανθρώπινη κλίμακα.

Ε.Φ. Μέσα στον καταιγισμό εικόνων του σύγχρονου κόσμου δημιουργείται η συνθήκη μιας οπτικής σύγχυσης όπου η πληροφορία πολλές φορές δεν προλαβαίνει να αφομοιωθεί. Η ζωγραφική σήμερα προσφέρει κάτι σπάνιο, προσφέρει χρόνο. Ο θεατής χρειάζεται να σταθεί, να κοιτάξει, να παρατηρήσει. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για μια πράξη αντίστασης στο “σκρολάρισμα” και την επιφανειακή κατανάλωση εικόνων. Επιπλέον, η ζωγραφική υπενθυμίζει την αξία της ανθρώπινης χειρονομίας. Το ίχνος του μολυβιού, η υλικότητα του χρώματος, ακόμη και το “λάθος”, λειτουργούν ως αντίβαρο στην τελειότητα και την ψυχρότητα του ψηφιακού κόσμου. Παράλληλα, η σύγχρονη τέχνη δεν περιορίζεται στην αισθητική, μιλά για ταυτότητα, φύλο, όπως «η τέχνη για την πολιτική διεκδίκηση» που αφορά θέματα ισότητας φύλου, ρατσιστικής συμπεριφοράς, ζητήματα ταυτότητας κ.ά., μιλά για μετανάστευση, περιβάλλον, βία, μνήμη, συνομιλεί με την παράδοση. Σε μια εποχή της ταχύτητας, η σύγχρονη τέχνη και ειδικά η ζωγραφική, δεν είναι διακόσμηση ή πολυτέλεια. Είναι χώρος αντίστασης, στοχασμού και βαθύτερης επικοινωνίας.