Βιβλίο: "Άγγελοι και σκακιστές"

Του Αντώνη Ψάλτη

William Egginton, «ΑΓΓΕΛΟΙ ΚΑΙ ΣΚΑΚΙΣΤΕΣ», εκδ. ΠΑΤΑΚΗΣ 2023.

Ας ξεκινήσουμε με δύο ερωτήματα, ίσως απλοϊκά, ίσως προβοκατόρικα, μα που μπορούν να μας βάλουν στο παιχνίδι. Τι με διαβεβαιώνει ότι, αν στρέψω την πλάτη μου στο φεγγάρι, αυτό συνεχίζει να υπάρχει; Ο ήχος ενός δέντρου, τώρα δα που γέρικο πέφτει σε κάποιο δάσος της νοτιοανατολικής Βαυαρίας, αυτός ο ήχος υπάρχει για μένα αφού δεν τον ακούω;

Το πρόβλημα της πραγματικότητας απασχόλησε και απασχολεί όχι μόνο την φιλοσοφική σκέψη, αλλά και την τέχνη. Για παράδειγμα μια τεράστια τομή στην ζωγραφική ήταν ο ιμπρεσιονισμός, όπου, το λέω απλά, αποτυπώνονταν στον καμβά από τον ζωγράφο αυτό που έβλεπε το μάτι του ανάλογα με το πως «έπαιζε» εκείνη τη στιγμή το φως, κι όχι αυτό που όντως είναι η φύση, τι άραγε όμως η έκφραση «όντως είναι η φύση, (σε αντίθεση με τον ρεαλισμό που προσπαθούσε να πετύχει την πιστή αποτύπωση της πραγματικότητας).

Ο μέγας Καντ έγραψε ένα από τα πιο σημαντικά φιλοσοφικά έργα στην ιστορία της σκέψης, την «Κριτική του Καθαρού Λόγου» ουσιαστικά για να απαντήσει στο ερώτημα τι μπορούμε με βάση τις αισθήσεις μας να γνωρίσουμε. Η κβαντική φυσική έφερε τα πάνω κάτω με την σχεδόν «εξαφάνιση» της ύλης και πολλοί σύγχρονοι φυσικοί κάνουν λόγο για ένα σύμπαν χορδών και όχι ατόμων. Εν τέλει αυτό που είναι έξω από εμάς, πως μπορούμε να το καταλάβουμε, να το δούμε, να το βιώσουμε; Και πόσο κοντά είμαστε σε αυτό που είναι έξω από εμάς; Και πόσο είναι δυνατόν, αν είναι να βγούμε έξω από εμάς, ώστε να κρίνουμε χωρίς τις δεσμεύσεις των αισθήσεών μας;

Μήπως ανάμεσα στην πραγματικότητα και εμάς πάντα θα υψώνεται ένα διάφανο τοίχος, διάφανο, ώστε να βλέπουμε, αλλά τοίχος, ώστε να μην μπορούμε να την προσεγγίσουμε απολύτως ποτέ; Και, τέλος πάντων, όλα αυτά, η τόσο μυστηριώδης σχέση μας με την εξωτερική πραγματικότητα επηρεάζει και την καθημερινή μας ζωή, τις συνήθειες μας, τις όποιες εκάστοτε επιλογές μας, την ελεύθερη βούλησή μας (αν υπάρχει;). Για όλα αυτά τα σπουδαία ερωτήματα γράφει ο Egginton αυτό το απολαυστικό βιβλίο, στο οποίο βρίσκονται μαζί ο Χάιζενμπεργκ, ο Μπόρχες, και οι δύο της ίδιας εποχής, και ο Καντ, που έζησε μερικούς αιώνες πιο πριν.