Μετάφραση από τα αγγλικά: ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΠΟΛΕΖΕ
Επιμέλεια: ΤΖΙΝΟ ΠΟΛΕΖΕ
Φωτ. Eurokinissi/Θανάσης Καλλιάρας
Το κείμενο που ακολουθεί, για τις υδρογεωλογικές μελέτες και τις έρευνες στη Θεσσαλία, μου στάλθηκε όταν ήμουν καθηγητής στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών, Παράρτημα της Λάρισας, από τον φίλο υδρογεωλόγο και γεωτεχνικό Robert Hubert, την εποχή των μελετών για τη δυνατότητα διάνοιξης γεωτρήσεων στη Θεσσαλία (Νοέμβριος 1971-Δεκέμβριος 1974).[1] Ο κύριος Hubert μας εμπιστεύτηκε τις Περιλήψεις και Συμπερασμάτα, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν σε επιστημονικές έρευνες.
Η μεταξύ μας σχέση και συνεργασία προέκυψαν όταν η εν λόγω εταιρεία χρειάστηκε κάποιον ο οποίος να μπορεί να γράφει στη γαλλική γλώσσα στη γραφομηχανή, τις επίσημες αναφορές της, με σκοπό την ενημέρωση των υπευθύνων στη Grenoble για την πορεία του σχεδίου άρδευσης της θεσσαλικής πεδιάδας (Εργασίες και Μελέτες), και απευθύνθηκαν σε μένα. Πολλές φορές στα μετέπειτα χρόνια και κυρίως μετά τον κατακλυσμό του Σεπτεμβρίου 2023 (Daniel), αναζητήσαμε με τη Χριστίνα εκείνες τις αναφορές στα αρχεία μας, αλλά, δυστυχώς, δεν καταφέραμε να βρούμε ούτε μία. Δεν μπορέσαμε να ικανοποιήσουμε την επιθυμία μας να δούμε εκ νέου και πιο ώριμα τα αποτελέσματα εκείνων των υδρολογικών ερευνών στη Θεσσαλία. Βρήκαμε, όμως, σε έναν φάκελο όπου φυλάγαμε την αραιή, αλλά σταθερή, επικοινωνία μας με τον Robert Hubert, την αναφορά με τίτλο «Περίληψη και Συμπεράσματα», του συνόλου των εργασιών της SOGREAH στη Θεσσαλία, στην αγγλική γλώσσα, που μας είχε στείλει το 1974 ο καλός μας φίλος Robert, με διάφορα σχόλια τα οποία αφορούσαν τη μεγάλη επάρκεια των υπόγειων υδάτων στη Θεσσαλία (!), και με παρατηρήσεις σχετικές με την ήδη υπερβολική άντληση των υπόγειων υδάτων στην περιοχή της Χάλκης και των γύρω λόφων κ. α.. Την εποχή των εργασιών στη Θεσσαλία, σε μεταξύ μας συζητήσεις αναφορικά με την πορεία των γεωτρήσεων, ο κύριος Hubert αντέκρουε τις δικές μας ενστάσεις και αμφιβολίες αναφορικά με την επάρκεια της περιοχής μας σε υπόγεια ύδατα, και υποστήριζε πάντοτε ότι το υπέδαφος της πεδιάδας της Θεσσαλίας ήταν πλουσιότατο σε νερά. Η πορεία των υπερβολικών γεωτρήσεων έδειξε καθιζήσεις του εδάφους στα γύρω απ’ τη Λάρισα χωριά και όχι μόνον, ενώ ο Daniel αφάνισε χωριά και περιουσίες αλλάζοντας το τοπίο του κάμπου μας.
Περίληψη και συμπεράσματα
Το κείμενο αυτό είναι η τελική αναφορά που δίνει λεπτομέρειες των υδρογεωλογικών μελετών και ερευνών τις οποίες ολοκλήρωσε η SOGREAH στη Θεσσαλία, την περίοδο 1.1.1972-31.12.1974, για την Υπηρεσία Εγγείων Βελτιώσεων ΥΕΒ της ελληνικής κυβέρνησης.
Το 1971, η ΥΕΒ αποφάσισε να αναλάβει μία εκτεταμένη επιχείρηση με στόχο την ανάπτυξη της αρδευόμενης γεωργίας στην περιοχή της Θεσσαλίας, μέσω της εντατικής εκμετάλλευσης των υπόγειων υδάτων. Προκειμένου να εφαρμοστεί αυτό το σχέδιο, η ΥΕΒ έλαβε την οικονομική βοήθεια από την Διεθνή Τράπεζα Ανάκαμψης και Ανάπτυξης και η SOGREAH επιλέχτηκε ως τεχνικός σύμβουλος υδρογεωλογίας. Οι όροι της συνεργασίας μεταξύ της ΥΕΒ, της διεύθυνσης του έργου και της SOGREAH ορίστηκαν από τη σύμβαση της 9ης Νοεμβρίου 1971 για διάρκεια 2 ετών και ανανεώθηκε στις 21.12.1973 για έναν ακόμα χρόνο.
Θα δοθεί μία σύντομη περιγραφή των φυσικών χαρακτηριστικών της Θεσσαλίας, για να διευκρινιστεί το γεωγραφικό περιβάλλον της μελέτης, θα ακολουθήσει μία περιγραφή των μεθόδων που χρησιμοποιήθηκαν από τη SOGREAH και θα ολοκληρωθεί, με επιτυχία, το έργο που ανέλαβε. Τέλος θα δοθούν οι τελικές λεπτομέρειες των αποτελεσμάτων τα οποία ελήφθησαν στο πεδίο της ρύθμισης των υδάτων και τα κύρια συμπεράσματα που εξήχθησαν.
Το γεωγραφικό περιβάλλον
Το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής του έργου περιέχεται μεταξύ της λεκάνης του Πηνειού ποταμού, η οποία έχει μία περιοχή επιφάνειας 10.600 τ. χλμ. και υψηλών σημείων τα οποία κυμαίνονται μεταξύ των 2.500 και 3.000 μ. Τα περισσότερα από τα αποθέματα των υπόγειων υδάτων βρίσκονται στην προσχωσιγενή απόθεση δύο εκτεταμένων καθιζήσεων τεκτονικής προέλευσης, με κατεύθυνση από Β.Δ προς Ν.Α. Οι καθιζήσεις αυτές σχηματίζουν τη δυτική και την ανατολική πεδιάδα της Θεσσαλίας και αποτελούν το πλουσιότερο και πιο πυκνοκατοικημένο μέρος αυτής της επαρχίας.
Η δυτική πεδιάδα εκτείνεται περίπου σε 2.400 τ. χλμ. με κύρια πληθυσμιακά κέντρα τα Τρίκαλα, την Καρδίτσα και τα Φάρσαλα. Ο χώρος διαρρέεται επιφανειακά από τον Πηνειό και τους παραποτάμους του (υψομετρική διαφορά 80-200 μ.).
Η ανατολική πεδιάδα καλύπτει περίπου 1.100 τ. χλμ. με υψόμετρο από 45 έως 100 μ. Ο Πηνειός ρέει κατά μήκος αυτής της πεδιάδας και ενώνεται με τον Τιταρήσιο. Μολονότι δεν μεσολαβούν λόφοι, το Ν.Α μέρος της πεδιάδας χωρίζεται τοπογραφικά από τον Πηνειό και σχηματίζει μία ανεξάρτητη κλειστή λεκάνη απορροής, τη λεκάνη της Κάρλας [Βοιβηίδας]. Αυτή η λεκάνη αποξηράθηκε τεχνητά αποξηραμένη, με ένα δίκτυο αυλακιών και μία δίοδο της οποίας η έξοδος δεν είναι μακριά από τον Βόλο.
Στην ανατολική πεδιάδα τα αστικά κέντρα του βασικού πληθυσμού είναι ο Τύρναβος και η Λάρισα, η οποία είναι η διοικητική πρωτεύουσα της Θεσσαλίας.
Οι δυο πεδιάδες χωρίζονται από μία λοφώδη περιοχή, με χαμηλό υψόμετρο, από υλικά τα οποία έχουν εναποτεθεί από την εποχή του πλειόκαινου (5.300.000-1.640.000 χρόνια πριν) και οι οποίες είναι γενικά χαμηλής απορροφητικότητας. Από υδρογεωλογικής άποψης, η ανατολική και η δυτική πεδιάδα είναι περίπου ανεξάρτητες οντότητες μεταξύ τους.
Κατά τη διάρκεια ενός μέσου υδρολογικού έτους, οι βροχοπτώσεις προμηθεύουν 500-900 χιλιοστά νερό τις περιοχές της πεδιάδας. Στους λόφους και στα βουνά, η βροχή, με σημαντικές ποσότητες χιονόπτωσης, είναι πολύ περισσότερη: οι μέγιστες τιμές είναι περισσότερο από 1.800 χιλιοστά πάνω από το Ν.Δ όριο της δυτικής πεδιάδας. Τα καλοκαίρια είναι ξηρά και ζεστά με τις θερμοκρασίες συχνά να φτάνουν τους 40 βαθμούς Κελσίου στην πεδιάδα. Πιθανή διαπνοή και εξάτμιση των νερών φτάνει περίπου τα 1.300 χιλιοστά κατά τη διάρκεια ενός μέσου έτους.
Το μεγαλύτερο μέρος των βροχοπτώσεων σημειώνεται κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Το έδαφος, επομένως, αποθηκεύει ποσότητες νερού για να επιτρέψει στις καλλιέργειες να αναπτυχθούν στους πρώτους λίγους μήνες του φυτικού κύκλου. Η άρδευση απαιτείται μόνο στην αρχή της θερινής περιόδου, γενικά τον Μάιο.
Το υπέδαφος, και στις δύο πεδιάδες, αποτελείται από ιζήματα. Οι διαστάσεις των υλικών κυμαίνονται από χοντρά βότσαλα έως αργιλώδεις λάσπες, ανάλογα με το σημείο στο οποίο πραγματοποιείται η εξέταση. Όλα τα ενδιάμεσα μεγέθη των υλικών είναι δυνατόν να βρεθούν στις πεδιάδες. Διαλυμένα καρστικά[2] πετρώματα, όπως ο ασβεστόλιθος και το μάρμαρο, είναι δυνατόν να βρεθούν σε διάφορα σημεία είτε στους λόφους που συνορεύουν με τις πεδιάδες είτε κατά τόπους στη δυτική πεδιάδα.
Η χαλαρή άργιλος, η λάσπη, η άμμος ή και το χαλίκι και τα διαλυμένα καρστικά πετρώματα δέχονται εισροές βροχοπτώσεων και διήθηση απορροής. Κατά τους θερινούς μήνες, τα αποθέματα των υδάτινων σχηματισμών χρησιμοποιούνται για να ελαφρύνουν την έλλειψη βροχόπτωσης, σε σχέση με τις αγροτικές απαιτήσεις.
Πριν από την εφαρμογή του έργου, η άρδευση εφαρμοζόταν, πάντοτε, σε μία αρκετά ευρεία περιοχή και συνέχισε να αυξάνεται κατά την 1972-1974. Η περίοδος άρδευσης διαρκεί, γενικά, από τις αρχές Μαΐου έως τα μέσα του Σεπτεμβρίου.
Το βαμβάκι είναι το πιο ευρέως καλλιεργημένο αρδευόμενο φυτό, με τα ζαχαρότευτλα, τον καπνό, τις ζωοτροφές και άλλες καλλιέργειες σε μικρότερη έκταση. Η άρδευση με σύστημα ψεκασμού είναι η πιο κοινή εφαρμοζόμενη τεχνική. Χρησιμοποιούνται διάφορες πηγές νερού: το επιφανειακό νερό, το οποίο γενικά χρησιμοποιείται για αρδευόμενες περιοχές, με συλλογική διαχείριση, ή τα υπόγεια ύδατα, τα οποία προέρχονται κυρίως από ιδιωτικά πηγάδια. Οι αρδευόμενες από γεωτρήσεις ή από πηγάδια καλλιέργειες βρίσκονται σε πολλά μέρη κατά μήκος των πεδιάδων, όπου η καλλιεργητική επιφάνεια εξαρτάται από την ευκολία άντλησης του νερού.
Οι στόχοι του έργου και ο ρόλος της SOGREAH
Από τα αποτελέσματα των υδρογεωλογικών ερευνών, οι οποίες έγιναν την περίοδο 1964-1972 από το Εθνικό Ίδρυμα Γεωλογικών Μελετών της Ελλάδας (EΘIΓΜΕ) και τους συμβούλους μηχανολόγους της Electrowatt, προέκυψε το συμπέρασμα ότι οι διαθέσιμες πηγές των υπογείων υδάτων ήταν σημαντικά μεγαλύτερες από τις ποσότητες που αντλήθηκαν εκείνο τον καιρό από τους αγρότες.
Με βάση τα συμπεράσματα της Electrowatt, η μελέτη έγινε αποδεκτή από την ΥΕΒ και επικυρώθηκε με συμφωνία της ελληνικής κυβέρνησης και της IBRD και είχε ως στόχο την άρδευση 40.000 εκταρίων καλλιεργήσιμης γης. Η γεωγραφική κατανομή θα οριστεί σε συνάρτηση με τη δυνατότητα άντλησης υπόγειων υδάτων. Σχεδιάζεται να γίνεται κατανομή του νερού με γεωτρήσεις μεγάλης διαμέτρου, οι οποίες θα είναι ικανές να παρέχουν όγκους κυμαινόμενους από 60 έως 350 κυβικά μέτρα ανά ώρα, κάτι που θα εξαρτάται από τις τοπικές ιδιότητες των γεωλογικών σχηματισμών που παρέχουν το νερό.
Η ολοκληρωμένη εφαρμογή της μελέτης θα συμπεριλαμβάνει ετησίως την διανομή περίπου 200.000.000 κυβ. μέτρων νερού από τα αποθέματα των υπόγειων υδάτων. Στην αρχή του έργου έγινε πρόβλεψη για διάνοιξη 1.600 γεωτρήσεις. Ο ρόλος της SOGREAH στη μελέτη, αφορά τον εντοπισμό και την ποσότητα των υπόγειων υδάτων, ικανών να διανεμηθούν μακροπρόθεσμα, και στο να βοηθήσει τους υπεύθυνους της μελέτης να ορίσουν και να επιβλέψουν τη διάνοιξη των γεωτρήσεων.
Ο σκοπός των ερευνών που πραγματοποίησε η SOGREAH
Η έρευνα για τα υπόγεια ύδατα στη Θεσσαλία χωρίστηκε στα εξής 3 στάδια:
1) ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ
Το έργο άρχισε με την ανάλυση των πολυάριθμων πληροφοριών. Την ίδια στιγμή, διεξήχθηκε προκαταρκτική έρευνα με σκοπό να εκτιμηθούν, σε τοπικό πλαίσιο, τα αποτελέσματα προηγούμενων μελετών και των συμπερασμάτων τους.
Στη βάση αυτή καθιερώθηκαν δύο σύνολα εγγράφων:
α) Ένα πρόγραμμα για τη διάνοιξη της πρώτης ομάδας των φρεατίων με τέτοια απόδοση ώστε οι υπεύθυνοι του έργου να μπορούν να κάνουν έκκληση για προσφορές, κατά τη διάρκεια του πρώτου μισού του 1972, για την διάνοιξη 200 γεωτρήσεων.
β) Απαιτήθηκε ο καθορισμός των ερευνητικών μελετών και του έργου με σκοπό να καταστεί ικανός ο προγραμματισμός περαιτέρω έργων διανοίξεων, μετά την ολοκλήρωση της πρώτης ομάδας των γεωτρήσεων, έτσι ώστε να εκτιμηθούν οι διανεμόμενες ροές νερού και οι συνθήκες μελλοντικής άντλησης σε κάθε περιοχή, η οποία είναι αναγνωρισμένη ως κατάλληλη για την ανάπτυξη της εκμετάλλευσης υπόγειων υδάτων.
Τα έγγραφα αυτά παραδόθηκαν στην ΥΕΒ τον Μάρτιο 1972 (πρόγραμμα για διάνοιξη 200 γεωτρήσεων) και τον Μάιο 1972 (προκαταρκτική αναφορά μελέτης).
2) ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ
Σύμφωνα με τις προδιαγραφές του συμβολαίου, το πρόγραμμα μελέτης το οποίο ετοίμασε η SOGREAH κάλυπτε διάφορα πεδία.
2.1. Γεωλογική μελέτη
Γεωλογική εξέταση, ως συμπληρωματική πληροφορία, δόθηκε σε υφιστάμενους χάρτες ή για να βελτιωθεί επί τόπου η ακρίβεια των πληροφοριών. Αυτές οι μελέτες κάλυπταν κυρίως τους λόφους οι οποίοι συνόρευαν με τις πεδιάδες και η έμφαση δόθηκε στη μελέτη των καρστικών σχηματισμών.
Μελέτες για την ηλεκτρολογική παροχή-αντοχή σε περιοχές αναγνωρισμένες ως οι πλέον επωφελείς στη διοχέτευση υπόγειων υδάτων, όπως επιβεβαιώθηκε από τις μελέτες που προηγήθηκαν. Τη μελέτη αυτή ανέλαβε η Γενική Εταιρεία Γεωφυσικής, υπό την επίβλεψη της SOGREAH.
Μελέτη γεωτρήσεων: εκτός από τις αναλύσεις των δεδομένων των γεωτρήσεων που έγιναν πριν από το 1972, έγιναν 140 μελέτες γεωτρήσεων και πάνω από 700 φρεάτια γεώτρησης παρείχαν πολλές πληροφορίες για τις ιδιότητες των προσχώσεων και του υποστρώματος.
2.2. Μελέτη των επιφανειακού νερού
Σημαντικό προαπαιτούμενο, για την εκτίμηση άντλησης και ανταλλαγής νερού μεταξύ των υπόγειων ροών και της επιφάνειας, είναι η ακριβής γνώση της κατάστασης της ροής των βροχοπτώσεων και των απορροών, όπως και των κλιματικών παραγόντων, όπως είναι η πιθανή εξάτμιση.
Έχοντας αυτόν τον στόχο κατά νου, το υφιστάμενο δίκτυο παρατήρησης ενδυναμώθηκε με τους παρακάτω σκοπούς: το 1972 εγκαταστάθηκαν από την ΥΕΒ, με συστάσεις της SOGREAH, 12 βροχόμετρα και 24 σταθμοί μέτρησης. Οι ομάδες της ΥΕΒ κατέστησαν υπεύθυνες για τη λήψη των μετρήσεων, εκπαιδευμένες ήδη από κάποιον ειδικό της SOGREAH, που επισκέφθηκε πολλές φορές την Ελλάδα. για να βεβαιωθεί ότι τα όργανα λειτουργούσαν σωστά και η έρευνα προχωρούσε ικανοποιητικά. Η ερμηνεία των δεδομένων μεταφέρθηκαν στην Grenoble από ειδικούς της SOGREAH.
2.3. Μελέτη των υπόγειων υδάτων
Από τις γεωλογικές έρευνες προσδιορίστηκαν, επίσης, η δομή και τα όρια των υδροφόρων σχηματισμών. Επίσης μελετήθηκαν και τα υδρογεωλογικά χαρακτηριστικά που συγκρατούν τη ροή των υδάτων στο υπέδαφος, όπως η κατανομή του όγκου νερού, η μεταβολή του στον χρόνο, οι τοπικές μεταβολές στις υδροδυναμικές ιδιότητες, κ.λπ. Η μελέτη αυτή ήταν απαραίτητη για δύο λόγους: α) Να καταστεί, προοδευτικά, ικανή για να αντικαταστήσει τον έλεγχο και την εγκυρότητα της μελέτης, με πληροφορίες που απαιτούνται για τον εντοπισμό και τον προσδιορισμό της απόδοσης των φρεατίων. β) Επειδή ήταν βασικό προαπαιτούμενο μία στοιχειώδης κατανόηση των συνθηκών ροής, στην υπό μελέτη περιοχή, για να εκτιμηθεί η ποσότητα του εκμεταλλεύσιμου νερού και η πρόγνωση μελλοντικών συνθηκών άντλησης.
Επιλέχθηκε ένας συγκεκριμένος αριθμός θέσεων του νερού, που προϋπήρχαν της μελέτης, για τη μέτρηση του πιεζομετρικού επιπέδουμ σε τακτά χρονικά διαστήματα. Το δίκτυο αυτό μέτρησης των θέσεων διευρύνθηκε, σταδιακά, με την εγκατάσταση πιεζόμετρων. Σε πολλές περιπτώσεις, γεωτρήσεις της μελέτης χρησιμοποιήθηκαν για την εγκατάσταση πιεζόμετρων. Τέτοιες μετρήσεις ελήφθησαν από ομάδες των τεχνικών της ΥΕΒ υπό την επίβλεψη των υδρογεωλόγων της SOGREAH.
Πραγματοποιήθηκαν δοκιμές άντλησης στις γεωτρήσεις, που διανοίχτηκαν για το έργο, για να προσδιορίσουν τις υδροδυναμικές παραμέτρους του υδροφορέα. Βραχυπρόθεσμες δοκιμές θέσεων πραγματοποιήθηκαν για να προσκομίσουν σχετικές τιμές τοπικής διαπερατότητας, ενώ δοκιμές που διήρκεσαν μία ή περισσότερες ημέρες εφαρμόστηκαν για να προσδιορίσουν τη συνολική μετακίνηση του νερού. Λίγες δοκιμές συνεχίστηκαν για περιόδους από μία εβδομάδα έως δύο μήνες.
- ΤΟ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΥΔΡΟΦΟΡΕΩΝ
Το τρίτο στάδιο της μελέτης το επιλήφθηκε η SOGREAH με τη βοήθεια δύο μηχανικών της ΥΕΒ. Για καθεμιά από τις δύο πεδιάδες συντάχθηκε ένα μαθηματικό μοντέλο που αναπαριστά τους διάφορους υδροφόρους σχηματισμούς. Αυτά τα μοντέλα σχεδιάστηκαν για να προσομοιώσουν τη μελλοντική εκμετάλλευση των υδροφορέων και εγκαταστάθηκαν με τη χρήση όλων των σχετικών πληροφοριών με τους υδροφόρους σχηματισμούς, τα φυσικά τους όρια, εισροές και εκροές, τις φυσικές ή τεχνητές τους διεξόδους. Οι παράμετροι των μοντέλων εκτιμήθηκαν μετά την εκτίμηση των δεδομένων των χωραφιών και είναι, επομένως, σχετικά ανακριβείς και γι’ αυτό κρίθηκε απαραίτητη η εξέταση της συνολικής σταθερότητας των τιμών των παραμέτρων που εισάγονται εντός του μοντέλου και, εάν είναι αναγκαίο, να προσαρμοστούν υπολογίζοντας τα πιθανά όρια σφάλματος του κάθε συνόλου δεδομένων.
Με σκοπό την προσαρμογή των μοντέλων, η συμπεριφορά των υδροφορέων προσομοιώθηκε για περιόδους στις οποίες ελήφθησαν, χάρη στις προαναφερόμενες μελέτες, πολυάριθμα και συνεχή υδρολογικά και πιεζομετρικά αναγνώσματα. Όταν κάθε μοντέλο θεωρήθηκε ότι είναι επαρκώς ακριβές, η μελλοντική συμπεριφορά του υδροφορέα προσομοιώθηκε για περιόδους από 10 έως 15 χρόνια. Από τα αποτελέσματα των προσομοιώσεων, ήταν πιθανό να προβλεφθεί η κατανομή και η έκταση της άντλησης. Κάθε φορά που θεωρήθηκε αναγκαίο, οι αρχικές θεωρητικές συνθήκες άντλησης προσαρμόστηκαν ώστε να εγγυηθούν ότι, μακροπρόθεσμα, η απόδοση να εφαρμόζεται για όγκους νερού που αντλήθηκαν από εισροές υδάτων. Μ’ αυτόν τον τρόπο η μελέτη του μαθηματικού μοντέλου πέτυχε τον κύριο στόχο της, ο οποίος ήταν να προσδιορίσει το ανώτατο συμβατό όριο σύνδεσης με τις διαθέσιμες πηγές, και να προβλέψει την αντίστοιχη λήψη νερού.
Τα αποτελέσματα
Αποτελέσματα ελήφθησαν σε δύο σχετικές εκτάσεις. Αρχικά, τα αποτελέσματα της μελέτης χρησιμοποιήθηκαν για τον εντοπισμό και τη διάνοιξη μερικές εκατοντάδες υδροφόρων πηγαδιών, με πολύ χαμηλό ποσοστό αποτυχίας, και μετά καταγράφηκε η ισορροπία των υπόγειων υδάτων. Η προσομοίωση του μοντέλου των υδάτινων ροών έδειξε ότι η μακροπρόθεσμη λειτουργία των πηγαδιών άντλησης, που διανοίχθηκαν την περίοδο 1972-1974, ήταν συμβατή με τους υδάτινους πόρους. Ήταν επίσης δυνατόν να αναγνωριστούν οι περιοχές και τα όρια μεταξύ των οποίων το δίκτυο των γεωτρήσεων θα μπορούσε να έχει ολοκληρωθεί, ώστε το μέγιστο επίπεδο ανάπτυξης να ληφθεί σύμφωνα με τους υδάτινους πόρους.
Κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου της μελέτης, οι βασικές περιοχές για την εφαρμογή του έργου, επιλέχθηκαν και οριοθετήθηκαν κατά προσέγγιση. Αυτό επέτρεψε στη σύμβαση του έργου, να εξουσιοδοτήσει τον εργολάβο του ώστε να προχωρήσει με τη διάνοιξη μιας πρώτης σειράς γεωτρήσεων, από τον Νοέμβριο του 1972. Από την πλευρά της η ΥΕΒ συνέχισε την εκστρατεία γεώτρησης. Άρχισε στα τέλη του 1971 χρησιμοποιώντας το δικό της προσωπικό και τις δικές της εγκαταστάσεις. Τόσο η ΥΕΒ όσο και το πρόγραμμα των γεωτρήσεων συνεχίστηκαν, σχεδόν χωρίς διακοπή, κατά τη διάρκεια του 1973 και 1974. Στο τέλος του 1974, περισσότερα από 800 πηγάδια άντλησης ολοκληρώθηκαν ή ήταν στη διαδικασία διάνοιξης. Σε όλα αυτά τα πηγάδια ήταν δυνατόν να αντληθούν 120.000 κυβικά μέτρα νερό την ώρα, ποσότητα επαρκής για να αρδευθούν περίπου 33.000 εκτάρια.
Ι) Η Δυτική Πεδιάδα
1) Η αρδευτική πρακτική πριν από το έργο
Η δυτική πεδιάδα είναι κατά πολύ μεγαλύτερη από την ανατολική και επίσης πλουσιότερη σε υπόγεια νερά. Οι αρδευόμενες καλλιέργειες, μη εξαρτώμενες από το έργο, κάλυπταν μία εκτιμώμενη περιοχή 74.000 εκταρίων, σε ένα σύνολο 184.000 εκταρίων (740.000 στρ.). περίπου, συνολικής καλλιεργήσιμης περιοχής. Περίπου 27.000 εκτάρια αρδεύτηκαν με επιφανειακό νερό, αντλούμενο από πηγές, από τα ποτάμια και από την τεχνητή λίμνη του Ταυρωπού.
Το νερό αντλείται μέσω 1.000, περίπου, γεωτρήσεων και από πηγάδια, τα οποία ανοίχτηκαν με τα χέρια, και αρδεύουν καλλιέργειες 47.000 εκταρίων. Η καθαρή ποσότητα νερού την οποία αντλούν οι αγρότες από τον υδροφορέα, κατά τη διάρκεια μίας αρδευτικής περιόδου, είναι 190 εκατομμύρια κυβικά μέτρα.
2) Οι υδάτινες πηγές
Ως υδάτινες πηγές εννοούνται οι εισροές που προστίθενται στον υδροφορέα. Πριν από την ανάθεση των πηγαδιών του έργου, το δυνητικό ισοζύγιο υπόγειων υδάτων
εκτιμήθηκε ως εξής:
ΕΤΗΣΙΟΙ ΟΓΚΟΙ ΝΕΡΟΥ ΚΥΒΙΚΑ ΜΈΤΡΑ Χ 106
Εισροές Εκροές
——————————————————————————————————-
Πιθανή διήθηση βροχοπτώσεων 125 Απόρριψη διήθησης 45
Διήθηση από ποτάμια 570 Πηγαία επιφανειακή ροή 560
Διήθηση στους πρόποδες λόφων 104 Άντληση από ανθρώπους 190
Εισροές από υπόγεια ροή 6 Υπόγεια ροή 10
ΣΥΝΟΛΟ 805 805
Με την πρώτη ματιά, νομίζεις ότι από το ισοζύγιο αυτό μπορεί να αντληθεί υπόγειο νερό που να παρέχει 3 ή 4 φορές, στην παρούσα καλλιεργήσιμη γη, περισσότερο νερό από την υπόγεια άρδευση, αφού η παρούσα καθαρή κατανάλωση αντιπροσωπεύει λιγότερο από το 25% των εισροών. Στην πραγματικότητα, παρ’ όλα αυτά, πρέπει να δοθεί προσοχή στη θέση των εισροών και στις ζώνες βελτίωσης.
Η διήθηση, μέσω της κοίτης του ποταμού, είναι η κύρια πηγή παροχής νερού στον υδάτινο φορέα. Τα 9/10 αυτών των εισροών είναι συγκεντρωμένα στα όρια της δυτικής πεδιάδας των Τρικάλων. Μετά από ένα μικρό υπόγειο πέρασμα, το μεγαλύτερο μέρος αυτού του διηθούμενου νερού ανυψώνεται ως πηγή στην επιφάνεια και τότε συλλέγεται από διάφορες παροχετεύσεις που συνδέονται με τον Πηνειό. Ως εκ τούτου, η επιφανειακή διήθηση του νερού που χρησιμοποιήθηκε στην περιοχή των Τρικάλων και σε όλο το βορειότερο μέρος της πεδιάδας είναι το ίδιο νερό το οποίο μεταφέρθηκε προσωρινά στο υπέδαφος και συμπεριλαμβάνεται στο προαναφερόμενο ισοζύγιο. Λόγω της συγκεκριμένης ρύθμισης, άντληση από τον υδροφόρο ορίζοντα μπορεί να αναπτυχθεί ικανοποιώντας όλες τις αγροτικές απαιτήσεις της περιοχής των Τρικάλων. Στις άλλες περιοχές, οι πηγές του υδροφόρου ορίζοντα θα δράσουν ως περιοριστικός παράγοντας στην επέκταση των αρδευόμενων καλλιεργειών.
Η θέση της περιοχής του έργου και των ορίων
Ορίστηκαν ονομαστικά 4 κύριες ευνοϊκές ζώνες για την περιοχή του έργου: α) Των Τρικάλων (ΙΙ), όπου συνδέθηκε η ζώνη της Λυγαριάς ( I–A ), β) Των Σιλάνων (V), γ) η ζώνη της Θεσσαλιώτιδας (I-B). δ) Των Φαρσάλων (IV).
Οι συμπεριλαμβανόμενες στο έργο περιοχές αρδεύσιμης γης υπολογίστηκαν με βάση τις αντλήσεις των πηγαδιών που διανοίχτηκαν με βάση 1 αρδεύσιμο εκτάριο ανά λίτρο νερού ανά 1΄΄. Αυτές οι περιοχές ονομάστηκαν μικτές περιοχές. Οι αριθμοί καθαρής κατανάλωσης νερού υπολογίσθηκαν με βάση αριθμούς μικτής επιφανειακής περιοχής, χρησιμοποιώντας τις ακόλουθες προϋποθέσεις:
α) Κατά τη διάρκεια μιας δεδομένης αρδευτικής περιόδου, η γη που θα αρδευθεί αποτελεσματικά θα είναι μία συνολική καθαρή περιοχή 5% λιγότερη από ό,τι η μικτή περιοχή, β) Ο μέσος ετήσιος όγκος νερού που αντλείται από πηγάδια ανά εκτάριο καθαρής αρδεύσιμης περιοχής θα είναι 5.450 κυβικά μέτρα στη δυτική πεδιάδα και 5.710 στην ανατολική πεδιάδα. γ) 10% του αντλούμενου νερού θα διηθηθεί ξανά και θα επιστρέψει στον υδροφορέα.
- Οι ζώνες των Τρικάλων και της Λυγαριάς
Είναι οι περιοχές διάχυσης των μεγάλων ποταμών της Δυτικής Θεσσαλίας. Ο υδάτινος φορέας δέχεται σημαντικές εποχιακές ποσότητες οι οποίες οδηγούν σε διακυμάνσεις που συχνά φτάνουν τα 10 μ. και κατ’ εξαίρεση υπερβαίνουν τα 20 μ, Στην παρούσα στιγμή, υπάρχουν 4.500 εκτάρια καλλιεργειών υπό άρδευση και, με τα πηγάδια του έργου (πρώτο στάδιο), θα μπορούσαν να αρδευτούν επιπλέον 8400 εκτάρια, π.χ. πρακτικά όλη η καλλιεργήσιμη περιοχή που δεν έχει ακόμα αρδευτεί. Συνεπώς, η καθαρή ετήσια κατανάλωση αντλούμενου νερού από τον υδροφορέα θα είναι περίπου 53 εκατομμύρια κυβικά μέτρα. Η επιφανειακή εκροή στην περιοχή των Τρικάλων θα ελαττωθεί αναλογικά.
2) Η ζώνη των Σιλάνων
Τα όριά της είναι ο Πηνειός. Η συνεισφορά του ποταμού στην ανατροφοδότηση του υδροφορέα είναι πρακτικά μηδενική. Οι πηγές των υπόγειων υδάτων προμηθεύονται νερά κυρίως από τις υπόγειες ροές της περιοχής των Τρικάλων. Η αρδεύσιμη περιοχή είναι περίπου 22.000 εκτάρια, από τα οποία 12.600 είναι ήδη υπό άρδευση. Αν χρησιμοποιηθεί το νερό που αντλήθηκε από τις γεωτρήσεις του πρώτου σταδίου, είναι δυνατόν να αρδευτεί μία επιπλέον περιοχή 2.600 εκταρίων γης. Οι πηγές του υδάτινου φορέα είναι αρκετά μεγάλες ώστε να παράσχουν νερό στη διάνοιξη 70-80 πηγαδιών δεύτερου σταδίου, με τα οποία θα αρδευτούν επιπλέον 3.200 εκτάρια. Εάν επιτευχθεί αυτό το αποτέλεσμα άλλα 3.500 εκτάρια γης θα παραμείνουν διαθέσιμα, κυρίως στην ανατολική πλευρά της περιοχής.
Άλλα 2.000 εκτάρια θα μπορούσαν να αρδευτούν από την κατασκευή μιας γραμμής παροχής νερού. Το νερό θα αντλείται από πηγάδια νοτίως των Μεγ. Καλυβίων σε μία περιοχή η οποία δεν συμπεριλαμβάνεται στο έργο, διότι ο βαθμός άντλησης είναι ήδη πολύ υψηλός. Μελέτες μαθηματικών μοντέλων έδειξαν ότι θα μπορούσαν να γίνουν επιπλέον αντλήσεις, χωρίς να θέσουν σε κίνδυνο την παρούσα άρδευση.
Με το προαναφερόμενο επίπεδο ανάπτυξης, καθαροί ετήσιοι όγκοι αντλούμενου νερού για να προμηθεύσουν την περιοχή των Σιλάνων θα είναι οι εξής: α) Για την περιοχή των Σιλάνων 55 εκατομμύρια κυβικά μέτρα. β) Για τα Μεγ, Καλύβια 11 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, Σύνολο: 66 εκατομμύρια κυβικά μέτρα.
3) Η ζώνη της Θεσσαλιώτιδας
Η ύπαρξη αυτής της ζώνης άντλησης οφείλεται στην εναπόθεση καρστικών προσχώσεων από τον ποταμό Σοφαδίτη κατά το παρελθόν. Αυτός ο ποταμός προσφέρει τοπικές εισφορές στην αναπλήρωση του υδροφόρου ορίζοντα.
Η περιοχή ανάπτυξης περιλαμβάνει 18.000 εκτάρια αρδευόμενης γης. Προς το παρόν, αρδεύονται 4.400 εκτάρια, κυρίως από διανοιγμένα πηγάδια. Τα 162 πηγάδια που διανοίχθηκαν στο πρώτο στάδιο θα αρδεύσουν δυνατά επιπλέον 5.600 εκτάρια και τότε οι καθαρές αντλήσεις θα γίνουν συνολικά περίπου 40 εκατομμύρια κυβικά μέτρα κατά τη διάρκεια μιας σεζόν άρδευσης, με την προϋπόθεση ότι η εκμετάλλευση ιδιωτικών πηγαδιών θα παραμείνει η ίδια. Για την τελευταία περίπτωση, προβλέπονται σχετικά μεγάλες πτώσεις στο πιεζομετρικό επίπεδο στην περιοχή αυτή, από το μοντέλο: από 6 έως 20 μ. στο τέλος μιας περιόδου άρδευσης, αναφορικά με το παρόν υψηλό επίπεδο νερού. Ως αποτέλεσμα αυτής της σημαντικής πτώσης του επιπέδου είναι πιθανό οι όγκοι του αντλούμενου νερού από τα ιδιωτικά πηγάδια να ελαττωθούν μετά από μερικά χρόνια λειτουργίας των πηγαδιών του παρόντος έργου. Μολονότι μία μεγάλη περιοχή γης εξακολουθεί να παραμένει διαθέσιμη, οι τοπικές πηγές υπόγειων υδάτων δεν είναι επαρκώς μεγάλες για να αντικαταστήσουν έναν αυξημένο αριθμό πηγαδιών.
4) Η ζώνη των Φαρσάλων
Ο εκμεταλλεύσιμος υδροφορέας στην περιοχή των Φαρσάλων προμηθεύεται μεγάλο μέρος των ποσοτήτων του νερού από τον ποταμό Ενιπέα, ο οποίος συνεισφέρει κατά μέσο όρο, ετησίως, περίπου 25 εκατομμύρια κυβικά μέτρα από διήθηση. Σημαντικές προμήθειες, επίσης, λαμβάνονται από τις ροές των γύρω λόφων και από τη διήθηση του τοπικού νερού της βροχής. Στην παρούσα στιγμή, αρδεύονται 6.000 εκτάρια σε ένα σύνολο αρδεύσιμης περιοχής 14.000 περίπου εκταρίων.
Τα πηγάδια της πρώτης περιόδου του έργου θα επιτρέψουν την άρδευση 4.000 εκταρίων γης. Ο καθαρός ετήσιος αντλούμενος όγκος θα φτάσει, τότε, τα 40 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, ίσο περίπου με το όριο αναπλήρωσης του υδροφορέα. Δεν είναι χρήσιμο, λοιπόν, να ανοιχτούν επιπλέον πηγάδια στην περιοχή των Φαρσάλων.
4) Άλλες ζώνες ανάπτυξης
Ερευνήθηκαν βέβαια και μελετήθηκαν κάποιες περιοχές μικρής άντλησης. Σε μερικές από αυτές, ο υδροφόρος σχηματισμός αποτελείται μερικώς από καρστικό ασβεστόλιθο ή καλυμμένο με λάσπη προσχώσεων. Με τα πηγάδια που διανοίχθηκαν σ’ αυτά τα μέρη αρδεύονται περίπου 2.700 εκτάρια και το νερό που αντλείται ανταποκρίνεται, λίγο ως πολύ, στην ικανότητα παραγωγής των υδροφόρων σχηματισμών.
ΙΙ) Η ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΠΕΔΙΑΔΑ
α) Η αρδευτική πρακτική πριν από το έργο
Η συνολική αγροτική περιοχή, κατάλληλη για άρδευση, στην ανατολική πεδιάδα υπολογίζεται μόνο σε 85.000 εκτάρια, αποκλείοντας τις μικρές περιφερειακές πεδιάδες. Το 1973, αρδεύονταν συνολικά 27.200 εκτάρια γης, εκ των οποίων τα 13.000 εμπλουτίζονταν από τις βροχές της άνοιξης ή από το νερό που αντλούνταν από τον Πηνειό. Τα υπόλοιπα 14.200 εκτάρια αρδεύονταν από τα υπόγεια ύδατα. Οι καθαρές ετήσιες αντλήσεις από τον υδροφορέα, αφού αφαιρεθεί ο όγκος του νερού το οποίο διηθείται εκ νέου από την αρδευόμενη γη, αντιστοιχεί περίπου σε 55 εκατομμύρια κυβικά μέτρα. Καθώς δεν κατανέμονται ισότιμα στην πεδιάδα, μεγάλα ποσά νερού αντλούνται στη δυτική και στη νότια πλευρά της πεδιάδας, ενώ στη Β. Α. περιοχή δεν αντλείται σχεδόν καθόλου.
β) Πηγές υπόγειων υδάτων
Έτσι, λοιπόν, στην πεδιάδα και με τον παρόντα ρυθμό άντλησης, το πιθανό ισοζύγιο υπόγειων υδάτων για έναν μέσο υδρολογικό χρόνο είναι το ακόλουθο:
Ετήσιοι όγκοι σε εκατομμύρια m3
Εισροές Εκροές
————————————————————————————————————–
Ενδεχόμενη διήθηση βροχόπτωσης 24 Απόρριψη διήθησης (αρτεσιανά ύδατα) 6
Διήθηση νερού ποταμών 41 Αυτόματη ροή στην επιφάνεια 31
Διήθηση επιφανειακής απορροής Άντληση από τον γεωργό 55
και υπόγειες εισροές από τους
πρόποδες των λόφων 33 Ροή υπόγειων υδάτων προς τη θάλασσα 6
Σύνολο 98 98
Επιπλέον, η καρστική ροή στους ασβεστολιοθικούς λόφους συντελεί στον αποκλεισμό της Β. Δ. πεδιάδας. Η ροή αυτή προμηθεύεται νερό από τις βροχοπτώσεις και από τον Τιταρήσιο και βγαίνει στην επιφάνεια, όπως η πηγή Μάτι του Τυρνάβου, της οποίας η μέση απώλεια υπολογίζεται σε 2,5-3 κυβικά μέτρα ανά 1΄΄. Υπάρχει τρόπος επικοινωνίας μεταξύ των δύο υδροφόρων συστημάτων και, σε κάποιο βαθμό, ο καρστικός υδροφορέας θα μπορούσε να παίξει ρυθμιστικό ρόλο με το να γεμίζει εκ νέου τον αλλουβιακό[3] υδροφορέα, σε περίπτωση που ο τελευταίος πάθαινε πτώση στην πιεζομετρική του επιφάνεια στην περιοχή του Τυρνάβου, ως αποτέλεσμα έντονης εκμετάλλευσης. Υπό τις παρούσες συνθήκες, οι ετήσιες ανταλλαγές μεταξύ του καρστικού και του αλλουβιακού θα εμφανίζονταν ότι είναι περίπου ισορροπημένες.
Σημειωτέον ότι η ενδεχόμενη εισροή από τον καρστικό υδροφορέα δεν είχε υπολογιστεί αφού ήταν πρακτικά αδύνατο να πραγματοποιηθούν οι δοκιμές πεδίου, αναγκαίες για να εκτιμηθούν επακριβώς οι συνθήκες ροής κατά μήκος των ορίων καρστικού και αλλουβιακού υδροφορέα. Αυτός είναι ο λόγος που δεν φαίνεται στο προαναφερόμενο ισοζύγιο των υπόγειων υδάτων, η ενδεχόμενη αυτή εισροή.
Η θέση της περιοχής έργου και ορίων
Στην ανατολική Θεσσαλία υπάρχει μόνο μία περιοχή με όλες τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της εκμετάλλευσης σε μεγάλη κλίμακα υπόγειων υδάτων: αλλουβιακή συσσώρευση από τον Τιταρήσιο. Στην περίπτωση αυτή, η αλλουβιακή συσσώρευση λαμβάνεται κατά την ευρύτερη έννοιά της, π.χ. συμπεριλαμβάνει 4-7 χιλιόμετρα πλάτος ανατολικά του Πηνειού. Η περιοχή εκτείνεται σε 30.000 περίπου εκτάρια. Στην παρούσα στιγμή, 13.500 είναι υπό άρδευση, εκ των οποίων 6.100 αρδεύονται από υπόγεια νερά. Η απομένουσα γη αρδεύεται με νερό από το Μάτι του Τυρνάβου ή αντλείται από τον Πηνειό. Με δεδομένη τη δέουσα προσοχή στην εκ νέου διήθηση ενός μικρού όγκου νερού, που χρησιμοποιείται για άρδευση σε όλη την αρδευόμενη γη, οι καθαρές αντλήσεις από τον υδροφορέα είναι στο σύνολό τους περίπου 22 εκατομμύρια κυβικά μέτρα ανά έτος.
Επιπλέον 4.850 εκτάρια γης μπορούν να χρησιμοποιηθούν για άρδευση χρησιμοποιώντας τα πηγάδια του έργου που ολοκληρώθηκαν ή εκείνα που θα διανοιχθούν έως την 31.12.1974. Ο καθαρός ετήσιος όγκος νερού προς άντληση για άρδευση της ως άνω περιοχής εκτιμάται ότι ανέρχεται σε 22-24 εκατομμύρια κυβικά μέτρα.
Οι πόροι νερού στον υδροφορέα είναι περισσότερο από επαρκείς για το πρώτο στάδιο, ενώ άλλα 3.000 με 3.500 εκτάρια μπορούν να αρδευτούν σε ένα επόμενο στάδιο. Για τον σκοπό αυτό μπορούν να διανοιγούν, επιπλέον 70-80 πηγάδια, από τα οποία τα περισσότερα πρέπει να τοποθετηθούν στη ζώνη μεταξύ του Τιταρησίου και του Πηνειού. Στα ανατολικά του Πηνειού, ο επιπλέον ετήσιος όγκος νερού που μπορεί να αντληθεί, δεν πρέπει να είναι πάνω από 2 εκατομμύρια κυβικά μέτρα.
Όταν επιτευχθεί το τελικό επίπεδο ανάπτυξης, ο όγκος νερού που θα αντλείται θα ξεπεράσει τους τοπικούς όγκους των επιφανειακών πόρων, οι οποίοι εκτιμώνται σε 50 περίπου εκατομμύρια κυβικά μέτρα, κατά τη διάρκεια ενός μέσου χρόνου και υπό τις παρούσες συνθήκες του υδροφορέα. Η πτώση των πιεζομετρικών επιπέδων, επομένως, που θα ακολουθήσει, θα οδηγήσει σε νέα φαινόμενα τα οποία θα διευθετήσουν εκ νέου την κατάσταση η οποία θα ακολουθήσει, ειδικά την ακόλουθη:
α) Αυξημένη διήθηση του νερού του Τιταρησίου τον χειμώνα στο βόρειο τμήμα της περιοχής, όπου οι αρτεσιανές συνθήκες περιορίζουν, προς το παρόν, τη διείσδυση του νερού στον υδροφορέα. β) πλευρικές εισροές υπόγειας ροής από τον καρστικό υδροφορέα ο οποίος συνορεύει.
Με τη σειρά της, η εμπειρία στη μείωση του επιπέδου του υδροφόρου ορίζοντα, η οποία πραγματοποιήθηκε στον καρστικό υδροφορέα, θα οδηγήσει στην ελάττωση των πόρων της πηγής στο Μάτι, δηλαδή στους υψηλούς χειμωνιάτικους πόρους που ρέουν ανώφελα προς τον Πηνειό. Το μαθηματικό μοντέλο δεν μπορεί να προσδιορίσει, ακρίβώς, τη διαφορά στους πόρους της πηγής, επειδή δεν υπάρχει λεπτομερής πληροφόρηση για τις υδρογεωλογικές συνθήκες στην καρστική-αλλουβιακή ανταλλαγή. Πάντως, πρέπει να ληφθεί πρόνοια για τις ρυθμίσεις που πρέπει να γίνουν την κατάλληλη στιγμή, για την ελαχιστοποίηση της χαμηλής ροής των πόρων στο Μάτι.
Προσφέρονται δύο εναλλακτικές προς επιλογή:
α) Άντληση νερού από πηγάδια βυθισμένα στον αλλουβιακό υδροφορέα, στην περιοχή που αρδεύεται με νερό από την πηγή, με τα πηγάδια να είναι διανοιγμένα στην μακρύτερη δυνατή απόσταση από την πηγή. Με την προϋπόθεση ότι η μικρή ροή άντλησης θα ελαττωθεί στο ένα κυβικό μέτρο ανά 1΄΄, θα αρκούσαν 25 πηγάδια για να προμηθεύσουν την επιπλέον απαιτούμενη άντληση, για να συνεχιστεί η άρδευση από την περιοχή στο Μάτι (TOEΒ).
β) Άντληση νερού από πηγάδια βυθισμένα στον καρστικό υδροφορέα κοντά στην πηγή. Η πηγή, επομένως, θα στεγνώσει το καλοκαίρι και ολόκληρη η απαιτούμενη άντληση άρδευσης για την περιοχή πρέπει να αντληθεί από τα πηγάδια. Μία προηγούμενη έρευνα για τα καρστικά κανάλια θα ήταν αναγκαία (γεωτρήσεις μικρής διαμέτρου, τούνελ εάν είναι αναγκαία).
Άλλες ζώνες ανάπτυξης
Έξω από την περιοχή του Τιταρήσιου, ο υδροφορέας γεμίζει ξανά με τυχαίο τρόπο και οι πόροι υπογείων υδάτων επαρκούν μόνο για την προμήθεια καλλιεργειών μικρής άρδευσης στις ακόλουθες περιοχές :
| Αρδευόμενη περιοχή | ανά | πηγάδι έργου | εκτάρια | |
| αριθμός | πηγαδιών | (n) | ||
| Περιοχή | πρώτο | στάδιο* | δεύτερο | στάδιο* |
| S | n | S | n | |
| Χάλκη | 100 | 3 | 160 | 5 |
| Στεφανοβίκειο | 140 | 4 | 480 | 15 |
| Β.Α. όρια | 0 | 0 | 300 | 8-10 |
| Δαμάσι | 80 | 3 | 380 | 8-10 |
| Άλλες περιοχές | 290 | 10 |
Πρώτο στάδιο: πηγάδι έργου διανοιγμένο ή τοποθετημένο στο πεδίο πριν από την 31.12.74.
Δεύτερο στάδιο: επιπλέον πηγάδια για να φτάσουν το μέγιστο επίπεδο εκμετάλλευσης το οποίο προαπαιτεί πόρους υπογείων υδάτων.
Το επίπεδο του νερού, στα υπό διάνοιξη πηγάδια στις δύο πεδιάδες, θα είναι γενικά μεταξύ 30 και 60 μ. κάτω από την επιφάνεια της γης, με τις μονάδες άντλησης να κυμαίνονται από 60 έως 350 κυβικά μέτρα ανά ώρα, ανάλογα με την περιοχή. Στο Δαμάσι, πάντως, το επίπεδο του νερού είναι σημαντικά βαθύτερο από ό,τι αλλού και αν η άρδευση καλλιεργειών πρόκειται να αναπτυχθεί στο βόρειο μέρος αυτής της πεδιάδας, το νερό θα πρέπει να αντληθεί από ένα βάθος περίπου 100 μ.
Ο ακόλουθος πίνακας αναπαριστά σχηματικά τα συμπεράσματα της μελέτης σε σχέση με τις περιοχές όπου είναι δυνατόν να προμηθευτούν νερό, μέσα στο γενικό πλαίσιο του αναπτυξιακού έργου των θεσσαλικών υπόγειων υδάτων. Επίσης, δίδεται και ο αριθμός των πηγαδιών τα οποία πρόκειται να διανοιχθούν στο μέλλον, όπως και ο αριθμός που ήδη έχει ολοκληρωθεί ή προσδιοριστεί.
| Αναπτυξιακό έργο | υπόγειων | υδάτων | αποτελέσματα | που ελήφθησαν | προβλέψεις | ΣΤΙΣ 31.12.74 |
| Περιοχή | Πηγάδια που | διανοίχθηκαν από |
το 1972 έως το 1975 |
Επιπλέον | πηγάδια | |
| Πρώτο στάδιο | 2ο στάδιο | |||||
| n | S σε εκτάρια |
V σε εκατ. κυβικά μέτρα |
n | S σε εκτάρια | V σε εκατ. κυβικά μέτρα | |
| Τρίκαλα και Λυγαριά | 162 | 8360 | 39 | |||
| Σιλάνων | 86 | 2660 | 12 | 100-120 | 5.200 | 24 |
| Θεσσαλιώτιδα | 162 | 5570 | 26 | |||
| Φάρσαλα | 110 | 4000 | 19 | |||
| Άλλες περιοχές στη δυτ. πεδιάδα | 81 | 4770 | 22 | 10-15 πηγάδια | 570 | 3 |
| Σύνολο στη δυτ. πεδιάδα | 601 | 25360 | 118 | 110-135 | 5770 | 27 |
| Τύρναβος | 124 | 4870 | 24 | 64-81 | 3380 | 16 |
| Άλλες περιοχές στην ανατολική πεδιάδα | 20 | 610 | 3 | 28-31 | 950 | 5 |
| Σύνολο στην ανατολική πεδιάδα | 144 | 5480 | 27 | 92-112 | 4330 | 21 |
| Ταουσάν | 49 | 1850 | 8 | |||
| Ελασσόνα | 9 | 140 | 0,5 | 5-5 πηγάδια | 120 | 0,5 |
| Συκούριο-Γόννοι | 4 | 200 | 1 | 15-16 | 900 | 4 |
| Άλλες περιοχές που συνορεύουν | 6 | 230 | 1 | 8-10 πηγάδια | 380 | 2 |
| Σύνολο στις περιφερειακές πεδιάδες | 68 | 2420 | 10,5 | 28-33 | 1400 | 6,5 |
| Γεν. σύνολο | 813 | 33260 | 155,5 | 230-280 | 11500 | 54,5 |
n : αριθμός των πηγαδιών παραγωγής ή απόδοσης που διανοίχθηκαν (πρώτο στάδιο) ή προτάθηκαν για διάνοιξη (δεύτερο στάδιο)
S : συνολική αρδεύσιμη περιοχή εντός του γενικού πλαισίου του έργου
V : καθαρός ετήσιος όγκος νερού για αρδευόμενες περιοχές S
Μεταξύ των ορίων των δύο βασικών πεδιάδων, δεν συνιστάται η ενθάρρυνση άντλησης νερού από ιδιωτικά μέσα, ακόμα και εκτός των επιλεγμένων περιοχών ανάπτυξης του έργου. Μία εκ των υποθέσεων που τέθηκε κατά την εκτίμηση των πόρων του νερού ήταν ότι η αποστράγγιση νερού εκτός των περιοχών του έργου έπρεπε να διατηρηθεί στο παρόν της επίπεδο.
Σκληροί νόμοι θα έπρεπε να εισαχθούν ειδικά σε περιοχές όπου η άντληση εξελίχθηκε γρήγορα τα τελευταία χρόνια, όπου διαπιστώθηκε ένδειξη υπέρ εκμετάλλευσης. Ένα παράδειγμα ενός τέτοιου μέρους είναι η περιοχή μεταξύ της Χάλκης και των Χαλκηδόνιων λόφων.
Συστάσεις
Οι προβλέψεις της συμπεριφοράς του υδροφορέα, οι οποίες προσδιορίστηκαν με τη χρήση μαθηματικών μοντέλων πρέπει να εννοηθούν ως πρώτες προσεγγίσεις. Η ακρίβειά τους είναι σημαντικά περιορισμένη από τον παράγοντα ότι, προκειμένου να προσδιορίσουμε το μέγεθος των μοντέλων, επιβάλλεται να γίνει αναφορά στη συμπεριφορά του υδροφορέα, με παρατήρηση υπό τις παρούσες συνθήκες, σε γενικά μικρές διαφορές επιπέδου, κατά τη διάρκεια του τέλους του έτους. Με την πλέον έντονη καλλιέργεια, η οποία θα συμβεί με την εφαρμογή του έργου, θα σημειωθούν και μεγαλύτερες διακυμάνσεις επιπέδου στις υπό ανάπτυξη περιοχές, ενώ τα διαστήματα διακύμανσης θα είναι μικρότερα από ό,τι σήμερα.
Οι προσφερόμενες από το μοντέλο υπηρεσίες δεν περιορίζονται σε μακροπρόθεσμες προβλέψεις υπό, στατιστικά, συγκεκριμένες κλιματικές συνθήκες. Μπορούν, επίσης να χρησιμοποιηθούν στη διαχείριση των πόρων των υπόγειων υδάτων παρέχοντας, για τις πραγματικές εισροές κατά τη διάρκεια μίας υγρής εποχής, και το επίπεδο του νερού την άνοιξη κάθε έτους.
Σε όλη τη διάρκεια των πρώτων ετών υλοποίησης του έργου, συνιστάται ανεπιφύλακτα να συλλέγονται όλα τα δεδομένα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον έλεγχο της ακρίβειας των αποτελεσμάτων του μοντέλου, στην παρούσα κατάστασή τους, έτσι ώστε αυτά τα αποτελέσματα να μπορούν, εάν είναι απαραίτητο, να αναπροσαρμοστούν. Για τον σκοπό αυτό, οι ακόλουθες κύριες λειτουργίες θα πρέπει να εκτελεστούν στην ύπαιθρο χώρα:
α) Συνεχής συστηματική παρατήρηση του ποταμού και των αποστραγγίσεων των μεγάλων πηγών. Να χρησιμοποιούνται οι δημιουργημένοι σταθμοί μέτρησης. Στα μεγάλα ποτάμια και στις πηγές που βρίσκονται στις υπό ανάπτυξη περιοχές ή σε άμεση γειτνίαση, πρέπει να γίνονται μία φορά το μήνα μετρήσεις αποστράγγισης γενικά. Σε άλλα σημεία, το διάστημα μέτρησης θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερο, π.χ. να πραγματοποιείται μία φορά κάθε 2-3 μήνες, με την προϋπόθεση ότι κάθε χρόνο θα γίνεται μία, τουλάχιστο, μέτρηση σε όλους τους σταθμούς κατά την περίοδο με πολύ νερό.
β) Λεπτομερής μέτρηση των όγκων του νερού που αποστραγγίζονται από τον υδροφορέα. Η καλύτερη μέθοδος είναι να εξοπλιστούν όλα τα πηγάδια με όργανα ογκομέτρησης και να σημειώνονται οι όγκοι που καταγράφονται στο τέλος κάθε εβδομάδας.
γ) Παρατήρηση πιεζομετρικών επιπέδων. Μία γενική σειρά μετρήσεων θα πρέπει να γίνεται κάθε χρόνο, λίγο πριν από την έναρξη της άντλησης, μαζί με άλλες σειρές μέτρησης που θα λαμβάνονται στο τέλος του καλοκαιριού, 1-2 εβδομάδες μετά το τέλος της αρδευτικής περιόδου. Στις υπό ανάπτυξη περιοχές, πρέπει να λαμβάνονται από κάθε πηγάδι μετρήσεις επιπέδου. Έξω από αυτές τις περιοχές, το δίκτυο των σημείων μέτρησης θα συμπεριλαμβάνει την παρατήρηση των γεωτρήσεων από το ΕΘΙΓΜΕ* και την εγκατάσταση των πιεζόμετρων από το 1972 έως το 1974.
Επιπροσθέτως, συνιστάται, οι συστηματικές μετρήσεις να γίνονται ανά δεκαήμερο, σε μη αντλούμενα πηγάδια που είναι κατανεμημένα σε όλη την πεδιάδα, συμπεριλαμβανομένων και των υπό ανάπτυξη περιοχών. Οι γεωτρήσεις του ΕΘΙΓΜΕ, για τις οποίες είναι ήδη διαθέσιμες μακρές σειρές μετρήσεων, θα μπορούσαν πλεονεκτικά να συμπεριλαμβάνονται στο δίκτυο παρατήρησης του κανονικού υδροφορέα.
Μετά από 2-3 χρόνια λειτουργίας, τα δεδομένα που έχουν συλλεχθεί θα χρησιμοποιηθούν για προσομοίωση της συμπεριφοράς του υδροφορέα σε εκείνη την περίοδο χρησιμοποιώντας τα μαθηματικά μοντέλα. Συγκρίνοντας τα αποτελέσματα του υπολογισμού με τις πιεζομετρικές παρατηρήσεις που έγιναν κατά τη διάρκεια της ίδιας περιόδου, θα καταστεί δυνατό να οριστεί ο βαθμός προσέγγισης που ελήφθη με τα παρόντα μοντέλα και εάν χρειαστεί να ρυθμιστούν ξανά.
Όσον αφορά τη λειτουργία των διανοίξεων των πηγαδιών, παρ’ όλες τις προφυλάξεις που ελήφθησαν, κατά τη διάρκεια εκτέλεσης του έργου, δεν είναι σίγουρο ότι το αντλούμενο νερό απελευθερώνεται εξ ολοκλήρου από αιωρούμενα κατάλοιπα. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος ανασυρόμενης άμμου θα επικρατεί ιδιαίτερα τη στιγμή εκκίνησης της άντλησης, μετά από ένα μακρύ διάστημα διακοπής. Με στόχο να αποφευχθεί η είσοδος άμμου στους σωλήνες διανομής, η οποία ενέχει τον επιπρόσθετο κίνδυνο να φράξουν τα ελατήρια, να καταστραφούν τα όργανα κλπ., συνιστάται, η αποσύνδεση του πηγαδιού από τη γραμμή διανομής, στην αρχή της περιόδου άντλησης, και να γίνει άντληση, για σύντομο χρονικό διάστημα, με σκοπό να ελεγχθεί η ποσότητα αιωρούμενου ιζήματος στο νερό. Το πηγάδι θα συνδεθεί στη γραμμή διανομής μόνο αφού επιβεβαιωθεί ότι το νερό δεν περιέχει καθόλου άμμο.
Μετά από ορισμένο διάστημα λειτουργίας, τα αιωρούμενα υλικά ενός πηγαδιού συχνά τείνουν να μειωθούν. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το φίλτρο βουλώνει σταδιακά και, για μία δεδομένη εκκένωση, οδηγεί σε όλο και μεγαλύτερες απώλειες κεφαλής. Είναι γενικά δυνατόν να διορθωθεί αυτό το σφάλμα χρησιμοποιώντας μηχανικές μεθόδους.
Με σκοπό να ανιχνευτούν αυτά τα φαινόμενα ‘γήρανσης’ τα οποία μειώνουν την παραγωγή και αυξάνουν το κόστος άντλησης, συνιστάται η πραγματοποίηση μιας δοκιμής άντλησης, σε κάθε πηγάδι παραγωγής, κάθε 5 χρόνια για παράδειγμα, υπό τις ίδιες συνθήκες με εκείνες που χρησιμοποιήθηκαν για τα αρχικά τεστ καταλληλότητας των πηγαδιών. Οι καμπύλες εκκένωσης-αποστράγγισης οι οποίες δείχνουν τα αποτελέσματα των διαδοχικών δοκιμών θα συγκριθούν και από τις καμπύλες αυτές θα καταστεί δυνατόν να αποφασιστεί εάν θα χρειαστεί διορθωτική δράση.
Επίλογος
Όλες οι συζητήσεις στη Λάρισα με τον κ. Μάρκο Θάνο και το ζεύγος Πολέζε, περιστρέφονται γύρω από το γεγονός ότι δεν υπάρχει πια νερό στη Θεσσαλία. Ο κ. Μάρκος Θάνος αναφέρει γεωτρήσεις σε βάθος 100 μ. και κίνδυνο διείσδυσης θαλάσσιου νερού, μόνον όμως στο Ν.Α. άκρο της Ανατ. Θεσσαλίας, πράγμα πολύ φυσικό.
-Γνωρίζαμε ήδη ότι δεν υπήρχε νερό!!
-Περίεργο το σχέδιο της Κάρλας, ένας τεράστιος υδατοφράχτης για να αποθηκεύει γλυκό νερό που αντλείται από τις πλημμύρες του Πηνειού (3-4 μ. υψομετρική διαφορά). Η ιδέα ανασύστασής της ήταν καλή, με τη μόνη προϋπόθεση ο Πηνειός να φέρνει αρκετό νερό. Παρενθετικά να πούμε ότι, αρχικά, δεν γνωρίζω πότε, αλλά μάλλον πριν από περίπου 5-10 εκ. χρόνια, ο Πηνειός χυνόταν στη λίμνη Κάρλα και είχε διέξοδο προς τον Βόλο. -‘Στο τέλος’ με την βοήθεια των καρστικών πηγών και μιας τεράστιας ρωγμής, ο Πηνειός άνοιξε την διέξοδό του και δεν πηγαίνει πια στην Κάρλα. Τα ιζήματα δημιούργησαν μια εξόγκωση από προσχώσεις 3-4 μ. ύψος, η οποία τον στρέφει προς τα Τέμπη και τον εμποδίζει να συναντήσει την Κάρλα.
Σήμερα στη Θεσσαλία υπάρχουν 60-70% ξηρές καλλιέργειες (δημητριακά και δένδρα όπως αμυγδαλιές,) 30-40% ποτιστικές καλλιέργειες, με 30-40% βαμβάκι. Το υπόλοιπο είναι καλαμπόκι και ζωοτροφές.
Οι καρστικές πηγές βορειοδυτικά του Τυρνάβου (στην Αγία Άννα και αλλού) έχουν νερό που τρέχει. Αυτό σημαίνει ότι ο Πηνειός τροφοδοτεί τους ασβεστόλιθους και ότι τα επίπεδα νερού δεν κατέβηκαν.
Κατά τη διάρκεια του θέρους του 1996 υπάρχει παντού νερό. Οι αποστραγγίσεις και τα ποτάμια τρέχουν. Όλες οι γεωτρήσεις λειτουργούν και παντού υπάρχουν ψεκαστικά. Τον Ιούλιο και Αύγουστο με εντυπωσιάζει η αφθονία νερού.
Το Δημαρχείο της Λάρισας αναθέτει στο γραφείο του κ. Γκόφα (είναι ο φίλος μου στην Αθήνα) να οργανώσει σχέδιο διαλειμματικών ψεκασμών από τον Πηνειό στην περιοχή της Λάρισας.
Σημερινή κατάσταση: (Ιούνιος 2008) το νερό δεν λείπει!! Το βαμβάκι έχει μέλλον!! (στην ανατολική Θεσσαλία)
1η διαπίστωση: οι επιφάνειες σε βαμβάκι μειώθηκαν σε σχέση με το 1996 από το 70-80% στο 40-50% σήμερα. Άλλες όμως καλλιέργειες οι οποίες καταναλώνουν πολύ νερό (καλαμπόκι και τριφύλλι ) που αντιπροσώπευαν το 20-30% των αρδεύσιμων καλλιεργειών (πλησίαζαν το 70-80% το 1996).
Όμως! Και είναι εξαιρετικά ευχάριστο! Είτε με την πειθώ (διαφήμιση της Κυβέρνησης), είτε για να μην θανατώσουμε την κότα με τα χρυσά αυγά, 80% των αγροτών υιοθέτησαν (και επένδυσαν αρκετά!) στις καλλιέργειες οι οποίες εξοικονομούν νερό.
Δεν βλέπομε πια τα πολυάριθμα ψεκαστικά αλλά, κατά 70-80%, την στάγδην άρδευση που είναι πολύ πιο οικονομική σε νερό. Οι αγρότες αυτοί, κοντολογίς, κατάλαβαν και επένδυσαν μαζικά στις τεχνικές, οι οποίες εξοικονομούν τους υδάτινους πόρους. Συγχαρητήρια!!»
[1]. Τις γεωτρήσεις αυτές έκανε η Société Grenοbloise D’ études et D’ applications Hydrauliques (SOGREAH). Ο Robert Hubert ήταν υπεύθυνος του έργου.
[2]. Καρστικό· που αναφέρεται σε διάβρωση και αποσάθρωση πετρωμάτων από το νερό.
[3]. Αλλουβιακό ή αλλούβιο· προσχωματικό, υλικό (άμμος, πέτρωμα ή χώμα) προσχώσεων ή αποθέσεων φερτών υλικών από τη ροή του νερού στους ποταμούς.
Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET
Ακολουθήστε το 
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
