Η Λάρισα στα χρόνια της Κατοχής (φωτ.)

ΤΟΥ XΡΗΣΤΟΥ ΜΠΕΧΛΙΒΑΝΟΥ

bechlivanos@larissanet.gr

Τo λεύκωμα «Η μνήμη της πόλης Λάρισα. Κατοχή – Απελευθέρωση 1941 – 1944» (Δήμος Λαρισαίων, Λάρισα 2018, σσ. 259), με σπάνιο φωτογραφικό υλικό από το αρχείο του Βύρωνα Μήτου και άλλων συλλεκτών εξέδωσε ο Δήμος Λαρισαίων. Την έκδοση επιμελήθηκε η Φωτοθήκη Λάρισας του Ομίλου Φίλων της Θεσσαλικής Ιστορίας. Η έκδοση είναι δίγλωσση (ελληνική, αγγλική), σε μετάφραση της Ιωάννας Κόγιου και δημιουργικό του Γιάννη Πέτρου (korax.gr). H εκτύπωση και βιβλιοδεσία έγινε από την Εμμ. Λαβδάκης ΟΕ.

Ποιοι προλογίζουν

Το λεύκωμα προλογίζουν ο δήμαρχος Λαρισαίων κ. Απόστολος Καλογιάννης και ο βετεράνος δημοσιογράφος Λάζαρος Αρσενίου. Φιλοξενούνται κείμενα του συλλέκτη Βύρωνα Μήτου για τις φωτογραφικές μνήμες μια θλιβερής εποχής 1941 – 1944, του Νικολάου Παπαθεοδώρου «Λάρισα. Το χρονικό της Κατοχής. Η φωτογραφία ως ιστορικό τεκμήριο», του ιστορικού της τέχνης Γιάννη Μπόλη «Η στιγμή της ιστορίας», του προέδρου της Ισραηλιτικής Κοινότητας Λάρισας Μωρίς Μαγρίζου «Πόλεμος, Κατοχή, Ολοκαύτωμα, Απελευθέρωση» και της ομάδας της Φωτοθήκης Λάρισας του Ομίλου της Θεσσαλικής Ιστορίας (Γιώργος Γραβάνης, Αχιλλέας Καλτσάς, Θωμάς Κυριάκος, Θανάσης Μπετχαβές, Νικόλαος Παπαθεοδώρου και Βαγγέλης Ρηγόπουλος).

Κεντρική πλατεία Λάρισας. Στο βάθος διακρίνεται το κατεστραμμένο κτήριο του ξενοδοχείου "ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΝ" (Σήμερα στη θέση του υπάρχει πολυώροφη οικοδομή, στο ισόγειο στεγάζεται το κατάστημα Goody's). Συλλογή Archivio Museo del Risorgimento & della Resistemza "R. Giusti", Fonto Guido Barilli — Κεντρική πλατεία Λάρισας. Στο βάθος διακρίνεται το κατεστραμμένο κτήριο του ξενοδοχείου «ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΝ» (Σήμερα στη θέση του υπάρχει πολυώροφη οικοδομή, στο ισόγειο στεγάζεται το κατάστημα Goody’s). Συλλογή Archivio Museo del Risorgimento & della Resistemza «R. Giusti», Fonto Guido Barilli

Απ. Καλογιάννης: Mνημειακό έργο

«Πρόκειται για τεκμήρια υψηλής ιστορικής, λαογραφικής αλλά και αισθητικής αξίας» σημειώνει ο δήμαρχος Λαρισαίων κ. Απόστολος Καλογιάννης στον πρόλογό του και καταλήγει: «Παραδίδουμε στους δημότες μας, στις επόμενες γενιές και στους μελετητές της ιστορίας του τόπου μας, ένα μνημειακό έργο που αποτελεί κιβωτό μνήμης και αλήθειας. Έτσι, πιστεύουμε πως συμβάλλουμε με τον αποτελεσματικότερο τρόπο τόσο στη διάσωση της ιστορικής μνήμης όσο και στην αυτογνωσία όλων μας».

Oμάφα Γερμανών στρατιωτών φωτογραφίζεται στην βόρεια πλευρά της Κεντρικής Πλατείας της Λάρισας. Πίσω το κατεστραμμένο ξενοδοχείο "Το Στέμμα". Συλλογή Βυρ. Μήτου — Oμάδα Γερμανών στρατιωτών φωτογραφίζεται στην βόρεια πλευρά της Κεντρικής Πλατείας της Λάρισας. Πίσω το κατεστραμμένο ξενοδοχείο «Το Στέμμα». Συλλογή Βυρ. Μήτου

Η συλλογή των φωτογραφιών

Οι υπεύθυνοι της Φωτοθήκης στο προλογικό τους σημείωμα αναφέρουν χαρακτηριστικά:

«Terra incognita»… μοιάζει για μας σήμερα, η εικόνα της Λάρισας του Απριλίου του 1941. Αυτή που αντίκρισαν οι Γερμανοί κατακτητές, τη Μεγάλη Παρασκευή 19 Απριλίου 1941, όταν μπήκαν στην πόλη, δίπλα από την ανατιναγμένη γέφυρα του Αλκαζάρ. Η έμπνευση του υπουργού προπαγάνδας του Χίτλερ Γιόζεφ Γκαίμπελς να προμηθεύσει τους Γερμανούς στρατιώτες με φωτογραφικές μηχανές, είναι η αρχική αιτία να γίνει αυτή η έκθεση και το λεύκωμα του Δήμου Λαρισαίων.

Σταθμευμένη φάλαγγα αυτοκινήτων στην οδό Κούμα. Συλλογή Φωτοθήκη Λάρισας

Οι Γερμανοί λοιπόν και με βάση οδηγίες που είχαν, έβγαζαν πολλές φωτογραφίες στην κατεχόμενη Ελλάδα. Δύσκολο για τους Έλληνες, να το κάνουν αυτό: Δεν είχαν φωτογραφικές μηχανές, ούτε και φιλμ, αλλά τους απέτρεπε και ο φόβος να συλληφθούν, επειδή οι κατοχικές αρχές απαγόρευαν τη λήψη φωτογραφιών. Οι στρατιώτες τραβούσαν κυρίως φωτογραφίες γι’ αυτά που τους προκαλούσαν την προσοχή και όχι τόσο για λόγους προπαγάνδας. Τον ρόλο αυτό τον έπαιξαν άλλοι, εντεταλμένοι των διαφόρων υπηρεσιών του Χίτλερ. Οι γερμανικές φωτογραφίες έχουν μια μοναδικότητα. Αποτυπώνουν αυθεντικά τη ζωή μέσα στο σιδερόφραχτο στράτευμα, τα προβλήματα που συναντούσαν από τις ενέργειες Ελλήνων και συμμάχων να τους καθυστερήσουν και πέραν της στρατιωτικής και ιστορικής αξίας, αρκετές αποτυπώνουν και λαογραφικά στιγμιότυπα της χώρας που βίαια υπέταξαν, καθημερινές στιγμές της ελληνικής υπαίθρου του 1941.

Η οδός Αλεξάνδρας (Κύπρου) το 1941 βομβαρδισμένη. Συλλογή Αγγ. Αβδανά

Η συλλογή των 416 ψηφιακών φωτογραφιών, τις οποίες απέκτησε ο Δήμος Λαρισαίων από τον συλλέκτη της Θεσσαλονίκης κ. Βύρωνα Μήτο, η οποία αφορά τη Λάρισα και το νομό, χρονολογικά τοποθετείται τις πρώτες ημέρες της εισβολής των κατακτητών και κυρίως τον Απρίλιο του 1941. Ελάχιστες προέρχονται από άλλες χρονικές περιόδους της κατοχής (1941-1944) και αυτές αφορούν τα ιταλικά στρατεύματα που έφθασαν στη κατακτημένη από τους Γερμανούς χώρα μας σαν νικητές τώρα, αυτοί οι ηττημένοι του ελληνοαλβανικού μετώπου. Οι εισβολείς τράβηξαν πολλές φωτογραφίες κατά την κάθοδό τους προς την Λάρισα. Πολλές από την περιοχή των Τεμπών και τους Γόννους και λιγότερες από την Ελασσόνα και τον Τύρναβο.

Η οδός Αλεξάνδρας (Κύπρου). Αριστερά η Κεντρική Πλατεία και στο βάθος η Εθνική Τράπεζα. Συλλογή Φωτοθήκης Λάρισας

Ο κύριος όγκος όμως αφορά την πόλη της Λάρισας. Οι γέφυρες, τα κτήρια, οι δύο σιδηροδρομικοί σταθμοί, οι πρόχειροι γερμανικοί τάφοι με το γερμανικό Κοιμητήριο και το αεροδρόμιο. Οι ναζί κατακτητές μπήκαν στην πόλη μας ερχόμενοι από Ελασσόνα – Τύρναβο και βρήκαν τις γέφυρες ανατιναγμένες. Πρώτη τους φροντίδα ήταν η πρόχειρη γεφύρωση του ποταμού από τη πλευρά του αισθητικού άλσους και του Αλκαζάρ. Τα μηχανοκίνητα στρατεύματα (τάνκς, κλπ.) πέρασαν από τα Τέμπη και τους Γόννους. Οι λήψεις τους από τη Λάρισα εστιάζονται στην οδό Μακεδονίας (Βενιζέλου σήμερα), στην περιοχή της Δημοτικής Αγοράς (πλατεία Μπλάνα σήμερα) και την Κεντρική πλατεία.

Γερμανικά άρματα μάχης στην κοίτη του Πηνειού, 1941. Συλλογή Βυρ. Μήτου

Ελάχιστες προέρχονται από άλλα σημεία (το Αρσάκειο στη γωνία Ασκληπιού και Ηπείρου, τον σιδηροδρομικό σταθμό και άλλα σημεία). Σε μερικές περιπτώσεις οι Γερμανοί στρατιώτες στέκονται θριαμβικά είτε ατομικά είτε σε ομάδες πάνω στα ερείπια, για να υποδηλώσουν «την ισχύ της πολεμικής μηχανής του Γ’ Ράιχ», αν και στην περίπτωση της Λάρισας οι μεγαλύτερες καταστροφές έγιναν από τον σεισμό της 1ης Μαρτίου 1941. Κάποιες φωτογραφίες δεν στάθηκε δυνατό να αναγνωρισθούν λόγω της μεγάλης πολεοδομικής αλλαγής της φυσιογνωμίας της Λάρισας. Καταβλήθηκαν προσπάθειες να ταυτοποιηθούν με πολλούς τρόπους, αλλά δεν κατέστη εφικτό. Επιπλέον υπάρχουν και πολλές φωτογραφίες με Γερμανούς στρατιώτες έξω από την πόλη. Εδώ αποτυπώνονται: ο βαρύς πολεμικός τους εξοπλισμός, αεροπλάνα, τεθωρακισμένα πυροβόλα και άλλα μηχανοκίνητα μέσα, ιδιωτικές στιγμές χαλάρωσης με στρατιωτικές μπάντες και μουσικά όργανα…».

Το φαρμακείο Αγ. Αστεριάδου μετά τους βομβαρδισμούς και τον σεισμό της 1ης Μαρτίου 1941, στην οδό Αλεξάνδρας (Κύπρου). Συλλογή Αγγ. Αβδανά

Μία σπάνια συλλογή

«Η ενέργεια του Δήμου Λαρισαίων να αποκτήσει τη σπάνια αυτή συλλογή αξίζει κάθε επαίνου, γιατί μ’ αυτό τον τρόπο αφήνει στις επόμενες γενιές συγκλονιστικές απεικονιστικές μαρτυρίες της πιο πρόσφατης ιστορικής περιπέτειάς της πόλης μας. Στις φωτογραφίες της Συλλογής Μήτου προστέθηκαν και οι φωτογραφίες της συλλογής της Φωτοθήκης, της Ισραηλιτικής Κοινότητας Λάρισας, της συλλογής Pierluigi Zamperin και της συλλογής Τλούπα και άλλων μεμονωμένων ατόμων. Η παράθεση των φωτογραφιών ολοκληρώνεται με το οριστικό τέλος αυτής της «μαύρης» περιόδου, αποτυπώνοντας την είσοδο των ανταρτών του ΕΛΑΣ στη Λάρισα στις 23 Οκτωβρίου 1944 και τις εκδηλώσεις που ακολούθησαν.

Οδός Μεγ. Αλεξάνδρου, στο τμήμα των σημερινών οδών Κύπρου και Κούμα . Συλλογή Βυρ. Μήτου

Με τις φωτογραφίες αυτές αναδύονται από τη μνήμη των μεγαλυτέρων θλιβερές εικόνες που βίωσαν όταν ήταν ακόμα παιδιά και ευαισθητοποιούνται οι νεώτεροι να συνειδητοποιήσουν τις συμφορές που έζησε η πόλη αυτό το διάστημα. Θα έλεγε κανείς ότι αποτελούν μια ελεγεία, ένα θρηνητικό συναξάρι, ένα λυπητερό άσμα μιας ανείπωτης καταστροφής της ερειπωμένης από τους εχθρικούς βομβαρδισμούς και τον σεισμό Λάρισας.

Η δυτική πλευρά του Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Αχιλλίου, όπως την αντίκρισαν οι πρώτοι Ιταλοί που έφτασαν στη Λάρισα τον Ιούνιο του 1941. Συλλογή Φωτοθήκης Λάρισας - Αρχείο Zamperin — Η δυτική πλευρά του Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Αχιλλίου, όπως την αντίκρισαν οι πρώτοι Ιταλοί που έφτασαν στη Λάρισα τον Ιούνιο του 1941. Συλλογή Φωτοθήκης Λάρισας – Αρχείο Zamperin

Η ομάδα της Φωτοθήκης του Ομίλου Φίλων της Θεσσαλικής Ιστορίας, προσκλήθηκε από τον Δήμο αρχικά να προσφέρει τις εμπειρίες της σχετικά με την ταυτοποίηση των φωτογραφιών, να επιλέξει εκείνες που θα εκτεθούν, να προσφέρει και αυτή ορισμένες από την συλλογή της, να συμπεριλάβει κάποιες ενδιαφέρουσες και από άλλες συλλογές και να τις υπομνηματίσει, ώστε να συμπεριληφθούν στην έκθεση «Η μνήμη της πόλης. Λάρισα. Κατοχή – Απελευθέρωση (1941-1944)» η οποία εγκαινιάσθηκε στη Δημοτική Πινακοθήκη Λάρισας – Μουσείο Γ.Ι. Κατσίγρα στις 19 Οκτωβρίου 2017.
Στην πρόσκληση αυτή του Δήμου η Φωτοθήκη όχι μόνον ανταποκρίθηκε με προθυμία και ανιδιοτέλεια, αλλά στη συνέχεια ανέλαβε την ευθύνη να επιμεληθεί και του παρόντος λευκώματος».