Άρθρα » Mνήμη Jean Monnet*
AΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ: 9 ΜΑΪΟΥ

Mνήμη Jean Monnet*

Mνήμη Jean Monnet*

Του Αναστασίου Δαραρά*

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερο γίνεται γνωστό, ότι η 9η Μαΐου έχει καθιερωθεί να εορτάζεται ως η ημέρα της Ευρώπης. Λιγότερο γνωστό όμως είναι, τουλάχιστον στην Ελλάδα, ότι «πατέρας» του ευρωπαϊκού οικοδομήματος υπήρξε ο Γάλλος Ζαν Μοννέ (Jean Monnet).

O Ζαν Μοννέ γεννήθηκε το 1888, στη γαλλική επαρχία, στην πόλη Κονιάκ (Cognac), της περιοχής Τσιαρεντέ (Charente) και στη νεότητά του ασχολήθηκε επαγγελματικά με την οικογενειακή επιχείρηση εμπορίας κονιάκ. Σε ηλικία 16 ετών στέλνεται από τον πατέρα του στο Λονδίνο για να μάθει αγγλικά. Ο νεαρός Μοννέ εντυπωσιάζεται και θαυμάζει τη λειτουργία της κοινωνίας και τους θεσμούς της Εδουαρδιανής Βρετανίας. Κατόπιν ταξιδεύει σε όλον τον κόσμο, όπου υπήρχαν πελάτες της οικογενειακής επιχείρησης και εμπορεύεται οινοπνευματώδη. To γεγονός ότι η νεότητά του ήταν ανοιχτή στον κόσμο, επέτρεψε στον Ζαν Μοννέ να αποκτήσει ευρεία άποψη για τις κοινωνίες των ανθρώπων και τις διεθνείς πολιτικές εξελίξεις.

Kατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου πείθει τους Γάλλους και τους Βρετανούς να θέσουν τον εφοδιασμό τους υπό κοινή διοίκηση, ενώ σε ηλικία 33 ετών, ο Ζαν Μοννέ διορίστηκε γενικός γραμματέας της Κοινωνίας των Εθνών. Γρήγορα όμως διαπιστώνει ότι τα κυρίαρχα κράτη δεν είναι αποφασισμένα να εφαρμόσουν τις αρχές του υπερεθνικού οργανισμού και το 1923 παραιτείται. Το 1926 ιδρύει, και για μια δεκαετία διευθύνει, μια τράπεζα διεθνών συναλλαγών της οποίας η έδρα βρίσκεται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Επανέρχεται κοντά στη διεθνή πολιτική το 1936, όταν συνειδητοποιεί ότι η συμπεριφορά του Χίτλερ οδηγεί μοιραία σε πόλεμο. Λίγο πριν τον πόλεμο στέλνεται από τον Γάλλο πρωθυπουργό Νταλαντέρ στις Hνωμένες Πολιτείες για να διαπραγματευτεί την αγορά πολεμικών αεροσκαφών, τα οποία αργότερα θα χρησιμοποιηθούν από τη βρετανική αεροπορία στη Μάχη της Αγγλίας. Στην Αμερική γνωρίζεται και αποκτά την εμπιστοσύνη του προέδρου Ρούσβελτ, του οποίου θα παραμείνει έμπιστος σύμβουλος σε όλη τη διάρκεια του πολέμου. Το 1940 προτείνει ένα σχέδιο γαλλοβρετανικής ένωσης, δηλαδή μια πράξη συγχώνευσης των δύο κρατών. Το σχέδιο γίνεται δεκτό από τις κυβερνήσεις Γαλλίας και Βρετανίας αλλά κάθε εξέλιξή του διακόπτεται, όταν, λόγω ανατροπής της πλειοψηφίας της γαλλικής κυβέρνησης, ο νέος πρωθυπουργός, στρατάρχης Πεταίν, ζητάει από τους Γερμανούς όρους ανακωχής. Οι νεωτεριστικές αυτές ιδέες του Μοννέ θα έλθουν πάλι στην επιφάνεια το 1950, όταν εκπόνησε τo περίφημo Σχέδιο Σουμάν, το οποίο θα άλλαζε τη μέλλον της Ευρώπης. Μετά τη συμμαχική νίκη, ο Ντε Γκωλ ανέθεσε στο Μοννέ να υλοποιήσει ένα σχέδιο εκσυγχρονισμού της Γαλλίας και τον διόρισε πρόεδρο μιας επιτροπής με αρμοδιότητα τη σωστή κατανομή των εθνικών πόρων και των αμερικανικών πιστώσεων από τη βοήθεια του Σχεδίου Μάρσαλ. Η σκέψη όμως του Μοννέ είναι προσηλωμένη σε μια ιδέα που ξεπερνά τα σύνορα της Γαλλίας.

Oι Αμερικανοί και οι Βρετανοί έχουν αναθέσει στο Γάλλο υπουργό εξωτερικών Ρομπέρ Σουμάν (Robert Schuman) την ευθύνη να προτείνει μια λύση  στα διάφορα  προβλήματα της Ομοσπονδιακής Γερμανίας, σε σχέση με τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη. O Zαν Μοννέ είχε στο νου του ένα σχέδιο, σκοπός του οποίου ήταν η ένωση της βιομηχανικής παραγωγής άνθρακα και χάλυβα της δυτικής Ευρώπης. Πρότεινε την ίδρυση μιας Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα που θα διαχειρίζεται καταρχήν τη γερμανική και γαλλική παραγωγή, θα είναι ανοιχτή και σε άλλα κράτη και θα διοικείται από μια Ανώτατη Αρχή, στην οποία θα έχουν παραχωρηθεί εξουσίες. Ο Μοννέ συντάσσει επίσημη πρόταση και τη διαβιβάζει στο Σουμάν. Ο Σουμάν την ασπάζεται αμέσως και στις 9 Μαΐου του 1950 ανακοινώνει στους εκπροσώπους του Τύπου το Σχέδιο το οποίο είχε συντάξει ο Ζαν Μοννέ και έγινε γνωστό ως Διακήρυξη Σουμάν. Κάποιες προτάσεις της Διακήρυξης της 9ης Μαΐου δίνουν το μέτρο των φιλοδοξιών της.

« Η παγκόσμια ειρήνη δεν μπορεί να διαφυλαχθεί παρά μόνο με δημιουργικές προσπάθειες ανάλογα με τους κινδύνους που την απειλούν…Η γαλλική κυβέρνηση προτείνει να τεθεί το σύνολο της γαλλογερμανικής παραγωγής άνθρακα και χάλυβα, υπό κοινή Ανώτατη Αρχή, σε μια οργάνωση ανοιχτή στη συμμετοχή και άλλων χωρών της Ευρώπης…Με την αμοιβαία εξάρτηση στον τομέα της παραγωγής η οποία θα δημιουργηθεί με αυτόν τον τρόπο, θα είναι προφανές ότι οποιοσδήποτε πόλεμος μεταξύ Γαλλίας και Γερμανίας καθίσταται όχι μόνο αδιανόητος αλλά και υλικά αδύνατος…Θέτοντας από κοινού βασικές παραγωγές και εγκαθιδρύοντας μια νέα Ανώτατη Αρχή, της οποίας οι αποφάσεις θα δεσμεύουν τη Γαλλία, τη Γερμανία και τις χώρες που θα προσχωρήσουν, η πρόταση αυτή θα δημιουργήσει τα πρώτα συγκεκριμένα θεμέλια μιας ευρωπαϊκής ομοσπονδίας που είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της ειρήνης».  

Προτεινόταν λοιπόν η δημιουργία ενός υπερεθνικού ευρωπαϊκού θεσμικού οργάνου που θα διαχειριζόταν τις πρώτες ύλες, οι οποίες αποτελούσαν, την εποχή εκείνη, τη βάση της στρατιωτικής ισχύος: τον άνθρακα και το χάλυβα. Οι χώρες όμως που θα έπρεπε να παραιτηθούν από την καθαρά εθνική προτεραιότητα των στρατιωτικών εξοπλισμών, εξέρχονταν μόλις από μια φοβερή σύγκρουση, που είχε αφήσει πίσω της αμέτρητους σωρούς υλικών ερειπίων αλλά κυρίως ανοιχτές ψυχικές πληγές.

Η πρωτοβουλία του Σουμάν έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από τον καγκελάριο Αντενάουερ διότι έδινε στη Γερμανία τη δυνατότητα να ξεφύγει από την κατάσταση της ηττημένης δύναμης και να συμμετέχει με ίσους όρους σε μια προσπάθεια που εξέφραζε με συγκεκριμένο τρόπο την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη. Ήταν μια πρόταση συνεργασίας, που δεν είχε προηγούμενο στις διεθνείς σχέσεις: τη μεταβίβαση, με ελεύθερη βούληση, κυριαρχικών δικαιωμάτων, σε έναν υπερεθνικό οργανισμό. Το θεμελιώδες όμως σημείο του Σχεδίου Σουμάν είναι πολιτικής φύσης. Σφραγίζει τη γαλλογερμανική συμφιλίωση, ενώ είναι ταυτόχρονα πράξη εμπιστοσύνης, η οποία φανερώνει τη θέληση των δύο εθνών να ξεχάσουν τα λάθη του παρελθόντος και να χαράξουν ένα κοινό μέλλον προόδου.

Με τη Συνθήκη του Παρισιού, το 1951, ιδρύεται η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα, με έξι, αρχικά, μέλη και πρώτο πρόεδρο τον αρχιτέκτονά της Ζαν Μοννέ. Η συνέχεια είναι γνωστή. Το 1957, με τη Συνθήκη της Ρώμης, ιδρύεται η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα και η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας. Η Κοινότητα συνεχώς διευρύνεται και το 1992, με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, δημιουργείται η Ευρωπαϊκή Ένωση.

«Στις 9 Μαΐου 1950, είχαμε ανατρέψει δυναμικά την ιστορία, επανορθώνοντας με μια πράξη θέλησης την τυφλή πορεία των γεγονότων. Με το να θέσουμε υπό κοινή διαχείριση τις βιομηχανίες κλειδιά του σύγχρονου πολέμου, πιστεύαμε ότι είχαμε απομακρύνει από την ευρωπαϊκή ήπειρο κάθε πιθανότητα σύρραξης…» γράφει ο Ζαν Μοννέ στα απομνημονεύματά του. Ο ίδιος, αναφερόμενος στην ένωση της Ευρώπης, συνήθιζε να λέει στους συνεργάτες του: «Αυτό που πραγματικά προέκυψε, ήταν ο διάλογος μεταξύ της Ανεξάρτητης Αρχής και των υπουργών οι οποίοι εκπροσωπούσαν τα κράτη». Κατά το Μοννέ ο διάλογος αυτός έγινε ο μηχανισμός που οδήγησε στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

O Ζαν Μοννέ υπήρξε κάθε άλλο παρά ο τύπος του άχρωμου, κοσμοπολίτη γραφειοκράτη. Η αγροτική του καταγωγή δεν τον εγκατέλειπε. Παντού όπου πήγαινε αναζητούσε την επαφή με τη φύση, που ευνοεί τους μοναχικούς στοχασμούς. Προτιμούσε τη διακριτικότητα από τα φώτα της πολιτικής σκηνής. Δεν προσπάθησε ποτέ να σταδιοδρομήσει στην πολιτική και κανείς δε γνώριζε την πολιτική του τοποθέτηση. Προσπαθούσε να πείσει εκείνους που κατείχαν την εξουσία και του αρκούσε να βλέπει ότι τα θέματα προχωρούν. Είχε κερδίσει όμως την εκτίμηση όλων των πολιτικών της Ευρώπης, οι οποίοι τον άκουγαν με προσοχή.

Ο Ζαν Μοννέ κατανόησε ότι η αρχή της ευρωπαϊκής ενοποίησης πηγάζει κυρίως από την αναζήτηση ενός νέου ανθρωπισμού. Το πνεύμα της κυριαρχίας και της ανωτερότητας αιματοκύλησε την Ευρώπη αιώνες ολόκληρους. Οι πόλεμοι διαδέχονταν ο ένας τον άλλον, καθώς η νίκη των μεν γεννούσε τον πόθο για εκδίκηση των δε. Φιλοδοξία του Μοννέ ήταν να σταματήσει αυτόν τον φαύλο κύκλο και να θεμελιώσει τις σχέσεις των κρατών στη βάση της ισότητας, της συνεργασίας και της διαιτησίας. Έγινε έτσι ο εισηγητής μιας νέας ηθικής  με κέντρο τον Άνθρωπο. «Δεν προσπαθούμε να δημιουργήσουμε συνασπισμούς κρατών αλλά να ενώσουμε τους ανθρώπους» είναι το motto των απομνημονευμάτων του, που εκδόθηκαν το 1976 στα γαλλικά, για να υπενθυμίζει ότι το κοινοτικό οικοδόμημα δεν είναι τεχνοκρατικό εγχείρημα, αλλά ότι απευθύνεται πριν απ’ όλα σε ανθρώπους.

Ο Ζαν Μοννέ πέθανε το 1979. Οι αρχηγοί των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων θεωρώντας ότι η Διακήρυξη Σουμάν, εμπνευστής της οποίας υπήρξε ο Μοννέ, άνοιξε το δρόμο στην ευρωπαϊκή ενοποίηση, αποφάσισαν, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μιλάνου, το 1985, να εορτάζεται η 9η Μαΐου ως «ημέρα της Ευρώπης».

* Ο Αναστάσιος Δαραράς είναι Σχολικός Σύμβουλος 2ης Περιφέρειας Δημοτικής Εκπαίδευσης Λάρισας

Διαβάστε επίσης: