Απόψεις » Γουλούλης Σ. » Άγιος Δημήτριος Στομίου: Επιτέλους, το καθολικό ολοκληρώθηκε..!
ΤΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΣΥΝΕΒΗ: ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΓΟΥΛΟΥΛΗ

Άγιος Δημήτριος Στομίου: Επιτέλους, το καθολικό ολοκληρώθηκε..!

Άγιος Δημήτριος Στομίου: Επιτέλους, το καθολικό ολοκληρώθηκε..!

Στο Στόμιο, παλιό Τσάγεζι/εκβολή ποταμού, υπάρχει το μεγαλύτερο μοναστήρι της Ανατολικής Θεσσαλίας, ο Άγιος Δημήτριος ή Κοίμηση Θεοτόκου. Παλιό καστρομονάστηρο, όπως δείχνει μία φωτογραφία των αρχών του 20ού αιώνα. Το καθολικό της μονής που ανήκει στον λεγόμενο Αθωνικό τύπο (o κλασικός σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με πλάγιες κόγχες), το γνωρίσαμε γκρεμισμένο. Ευτυχήσαμε όμως να το δούμε σήμερα εντελώς αναστηλωμένο. Ένα πραγματικό κατόρθωμα για όσους γνωρίζουν λεπτομέρειες…

Με την ευκαιρία της αναστήλωσης έγινε μικρή ανασκαφή και διαπιστώθηκε αυτό που φαινόταν ήδη, η ύπαρξη παλαιότερης φάσεως του καθολικού (11ος-12ος αιώνας,  πρώτη εκτίμηση) δείχνοντας έναν ναό τώρα καθαρό σταυροειδή εγγεγραμμένο, χωρίς πλάγιες κόγχες. Το μέγεθός του είναι εφάμιλλο των αγιορείτικων καθολικών της ίδιας εποχής.

Πως και γιατί κατεδαφίστηκε αυτό το καθολικό είναι άγνωστο, αλλά μάλλον το επισφαλές έδαφος λόγω των υπαρχόντων πηγαίων υδάτων του είναι πιθανή αιτία. Μετά το ξαναέκτισαν τον 16ο αιώνα, κατά τον αείμνηστο καθηγητή Χαρ. Μπούρα, εποχή ανάπτυξης του μοναχισμού και οικοδομής μεγάλων καθολικών σε όλη την Ελλάδα, αλλά κατά άποψη του Βασίλη Μεσσή, τον 14ο αιώνα, όταν και έμεινε ημιτελές. Τον 16ο αιώνα το ολοκλήρωσαν σε μεγάλο βαθμό αλλά όχι εντελώς, π.χ. η δυτική στοά του δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, ενώ το 1492 συντηρήθηκε η πύλη της μονής με την υπερκείμενη πτέρυγα. Το 1573 το Πατριαρχείο ενέκρινε το καθεστώς της μονής ως ενοριακό, επαρχιακό, υπό τον επίσκοπο Πλαταμώνος.

Το ζήτημα είναι πότε ακριβώς κτίσθηκε τον 14ο αιώνα, μια δύσκολη εποχή, όταν η Ανατολική Θεσσαλία είχε ερημώσει. Αλλά η περιοχή των εκβολών του Πηνειού (Β.Α. Όσσα) δεν εντάσσεται ακριβώς στη Θεσσαλία. Σχετιζόταν με τη Θεσσαλονίκη, συμβάλλοντας στην άμυνα του Θερμαϊκού. Αφαιρώντας την περίοδο 1348-1356, την κατοχή των Σέρβων, μόνο από το 1333, όταν εμφανίζεται ο βυζαντινός στρατός, και ως το 1386/87, όταν κατέχεται οριστικά από τους Οθωμανούς, η περιοχή ήταν Βυζάντιο. Είναι παρατηρημένο ότι η αρχιτεκτονική ναών της περιοχής έχει επιδράσεις από τη Θεσσαλονίκη. Το ίδιο το καθολικό της μονής είναι όμοιο με τον Προφήτη Ηλία Θεσσαλονίκης (δεκαετία 1360;), που ταυτιζόταν παλαιά με τη μεγάλη μονή Ακαπνίου (Θαν. Παπαζώτος), τώρα με τη μονή Αγίων Αναργύρων (Αναστ. Τάντσης), αλλά και τις δύο έλεγχαν οι Παλαιολόγοι. Μετά το 1333 όταν ο βυζαντινός στρατός κατέλαβε την περιοχή, μπορεί οι Παλαιολόγοι, έχοντας προστάτη άγιο τον Δημήτριο, να θέλησαν να κτίσουν το παλαιό καθολικό, μετά από ζημιές που είχε πάθει στα 200-250 χρόνια της λειτουργίας του. Δεν το ολοκλήρωσαν λόγω κόστους και περιορισμένου χρόνου που κατείχαν την περιοχή.

Ο Γάλλος Α. Mezieres (1851) και ο Ρώσος P. Uspenskij (1856) είδαν να κρατάει τη μονή ένας μοναχός μόνος του. Και ξαφνικά το 1868 το μοναστήρι κάηκε. Διαδόθηκε τότε ότι το έκαψε, επίτηδες, ο τελευταίος αυτός μοναχός. Λίγο δύσκολο να το δεχθούμε, αφού μέχρι τότε ήταν φύλακας. Ηλικιωμένος ήταν, κάτι θα συνέβη και το μοναστήρι άρπαξε φωτιά. Τόσα μοναστήρια και εκκλησίες μέχρι και σήμερα καίγονται. Σε ό,τι αφορά στο καθολικό δεν είμαι πεπεισμένος αν κάηκε ή κατέρρευσε, διότι και τεράστιο τρούλλο έχει, επίφορο σε κατάρρευση, και εντοπίσθηκαν στους τοίχους μεγάλες ρωγμές λόγω αστάθειας του εδάφους, κάτι που θα προκάλεσε την προηγηθείσα κατεδάφιση του καθολικού του 11ου-12ου αιώνα. Επομένως μια πυρκαϊά μπορεί να κατέστρεψε πτέρυγες της μονής, αλλά θα πρέπει τελικά να συνέπεσε χρονικά και η πτώση του τρούλλου. Όλα τα υπόλοιπα αποτελούν μάλλον κουτσομπολιά της Ιστορίας, δηλαδή κάποιων περιοίκων, απλοϊκών ανθρώπων. Μερικές φορές τα καταγράφουν και οι ιστοριοδίφες της εποχής κι έτσι περνούν σε μας.

Στη συνέχεια οι κάτοικοι της Καρίτσας -το Τσάγεχι/Στόμιο δεν υπήρχε ακόμη- αναστήλωσαν το καθολικό με δίρριχτη στέγη, αλλά πάλι μετά την καταστροφή του από τους Γερμανούς το 1943, έμεινε ερείπιο. Για μερικά χρόνια χρησίμευσε και ως ναός της μονής που λειτουργούσε με νέα αδελφότητα από το 1970 και εξής. Ήταν ένας μικρός μονόχωρος ναός κτισμένος μέσα στον τρίκογχο εσωτερικό χώρο του. Σύντομα όμως έναν χειμώνα με μεγάλη χιονόπτωση κατέρρευσε. Στη δεκαετία του 2000 χάρη στο ενδιαφέρον των ίδιων των μοναχών, της τότε 7ης ΕΒΑ υπό τον κ. Λάζαρο Δεριζιώτη, και του Υπουργείου Πολιτισμού, αναστηλώθηκε με κοινοτικό πρόγραμμα που κάλυψε τα 2/3 των εξόδων και το 1/3 η μονή. Όμως είναι και ο πιστός λαός που με την οικονομική συνδρομή του βοηθά δεκαετίες τώρα μια αδελφότητα χωρίς κανένα άλλο έσοδο δικό της. Εργάστηκαν ακόμη και εθελοντές ή και οι ίδιοι οι μοναχοί. Είναι το επιστέγασμα μιας προσπάθειας δεκαετιών που άρχισε ο μακαριστός γέροντας π. Αθανάσιος και η συνοδεία του, που με τη Σειρήνα των λόγων τους καλούσαν και καλούν χιλιάδες κόσμο.

Απομένει πια το νέο καθολικό να εγκαινιασθεί. Επιτέλους η Ιστορία αυτή τη φορά δικαίωσε όσους αγωνίσθηκαν επί αιώνες για να δουν κάποιοι επίγονοι ό,τι δεν είδαν τόσες γενιές.

Θεωρώ τον εαυτό μου τέτοιον ευτυχή επίγονο. Γιατί αυτό το τραυματισμένο έστω καθολικό ήταν που μου εντυπώθηκε, όταν το πρωτοείδα, όντας με μειράκιο, στις εκεί Κατασκηνώσεις. Η εμπειρία μου με αυτό, όταν βρέθηκα στη Φιλοσοφική Σχολή, αφού ήθελα να ειδικευτώ στην τέχνη και αρχαιολογία, με έκανε να περάσω στη βυζαντινολογία. Όπως ευγνωμονούμε ανθρώπους δημόσια, έτσι πρέπει να ευχαριστούμε και μνημεία.

ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET

 

Διαβάστε επίσης: