Απόψεις » Γουλούλης Σ. » Βυζαντινές εικόνες, ελληνικά αγάλματα: η αναστήλωση*

Βυζαντινές εικόνες, ελληνικά αγάλματα: η αναστήλωση*

Βυζαντινές εικόνες, ελληνικά αγάλματα: η αναστήλωση*

*Του Σταύρου Γουλούλη

Η Αναστήλωση των Eικόνων (843) θεωρείται τερματισμός στην αμφισβήτηση από μια ασιατικού τύπου λογική προς το ελληνικό πνεύμα και παράδοση. Γι’αυτό το 787 η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος περί εικονομαχίας υπήρξε τελευταία. Οι εικόνες, φορητές ή εντοίχιες, αποτελούν εξέλιξη της αρχαίας τέχνης, αφού τα αγάλματα, όσα σώζονταν, τα διατηρούσαν μεν και στο Βυζάντιο, αλλά δεν παράγονταν πια νέα. Για διάφορους λόγους.

Η εικονομαχία, ταλαιπωρία της τέχνης -και της θεολογίας- δεν έχει ερμηνευθεί εντελώς ως ιστορικό φαινόμενο. Για εσωτερική πολιτική, αλλά και εξωτερική: Οι εικονοκλάστες και καταγόμενοι εξ Ανατολών αυτοκράτορες που πρωτοστάτησαν ήθελαν να φέρουν το Βυζάντιο πιο κοντά στην κατακτημένη από τους Άραβες Ανατολή, η οποία δεν έτρεφε συμπάθεια στην απεικόνιση του ανθρώπου. Μία μελλοντική κατάκτησή της λάμβανε υπόψη την αισθητική των μαζών. Πάντως οι εικόνες ήταν το έσχατο θύμα, η τελευταία δογματική έριδα από όσες άρχισαν περί τον 4ο αιώνα, όταν πάλι Ανατολίτες είχαν πρόβλημα κατανόησης και αποδοχής ελληνικών όρων της πίστεως. Και τότε είχαν βρεθεί αυτοκράτορες θέλοντας να συμβιβάσουν τα πράγματα: αρειανιστές, πνευματομάχοι, μονοφυσίτες, μονοθελητικοί,  μονοενεργητικοί….

Οι ρίζες όμως αυτής της κακής τακτικής του νόμω κρατούντος καίσαρος, βρίσκονται πάλι στον 4ο αιώνα, όταν εμφανίσθηκε το φαινόμενο να καταστρέφονται έργα παγανιστικής τέχνης ακόμη και ναοί πολυθεϊστών. Πολλά γενικόλογα έχουν λεχθεί κυρίως για καταστροφική διάθεση Χριστιανών εναντίον Ιερών θεοτήτων. Όμως οι γενικεύσεις είναι κι αυτές κατεδαφιστικές. Σίγουρα όποιοι ήταν, ό,τι έκαναν, ενήργησαν ως εντολοδόχοι της ρωμαϊκής εξουσίας, ενός διαχρονικού μηχανισμού σκέψεως-δράσεως. Ήταν η ίδια εξουσία που αντιμετώπισε τον Χριστιανισμό με υποψία και διωκτική διάθεση επί 250 χρόνια (64-311/13). Το συμφέρον της τότε ήταν να επιβάλει την αυτοκρατορική λατρεία, το θεϊκό ζεύγος Ρώμης και Αυγούστου, σε όλο το κράτος, με σκοπό την πολιτική και διοικητική συσπείρωση. Τις συνέπειες τις είδαμε: διωγμοί. Τάση θρησκευτικής ομογενοποίησης διείδε ὁ συγγραφέας της Αποκαλύψεως και κατήγγειλε την κρατική ρωμαϊκή θρησκεία, όμως ούτε αυτός ούτε οι συγγραφείς Ευαγγελίων και Επιστολών υποβάλλουν καταστροφές ναών, αγαλμάτων. Η Βαβυλώνα-Ρώμη μόνη της βουλιάζει. Καταστροφές συμβαίνουν στον αγώνα επιβίωσης του εβραϊκού λαού λόγω της ιδιαιτερότητας της μη εικονιστικής λατρείας του. Καλά είναι όμως σήμερα να μην παίρνει κανείς απόλυτα απορρίπτοντας (ή και λαμβάνοντας τοις μετρητοίς) τέτοια ιερά κείμενα, διότι αγνοεί ιστορικές συνθήκες των γεγονότων, όπως και ότι αυτά ανασυντάχθηκαν εκ των υστέρων, όταν υπήρχε άλλη ιστορική φόρτιση. Ο Παύλος δεν προτρέπει σε καταστροφή ούτε καν των ειδωλοθύτων, αλλά το αντίθετο συνιστά ανοχή  σε πολλά πράγματα. Προφανώς θεωρούσε πιο επικίνδυνο να πολεμηθεί το υπάρχον ρωμαϊκό σύστημα. Η απόρριψη ειδώλων συνιστάτο με πνευματικά όπλα όχι βία.

Όταν άλλαξαν οι καιροί, όταν ο Χριστιανισμός αναβιβάσθηκε σε θρησκεία ευνοούμενη (313 κ.ε.) ή επίσημη (27/2/380), η αιώνια Ρώμη παρομοίως, ενδιαφερόταν για την ενοποίηση της αυτοκρατορίας. Οπότε ήταν αυτή που έστρεψε τον διωκτικό μηχανισμό της εναντίον τής πολυθεΐας που είχε εκπέσει ως απόλυτη αξία, ακριβώς γιατί δεν εθεωρείτο πλέον συνεκτικό στοιχείο του κράτους. Εκδόθηκαν διάφοροι νόμοι για τη μη άσκηση αρχαίων θρησκειών και μαγείας, αλλά ταυτόχρονα εκδόθηκαν και άλλοι που προστάτευαν ναούς, αγάλματα και έργα τέχνης. Ειδικά στην Ελλάδα η προϊούσα παρακμή των Ιερών, την οποία καταγράφει εναργώς ο Πλούταρχος (τέλη 1ου αι.-αρχές 2ου αι. μ.Χ.), είχε συνέχεια να κτισθούν νέοι χριστιανικοί ναοί στις ίδιες θέσεις, αλλά αρχαιολογικές έρευνες στον ελλαδικό χώρο δεν ανακάλυψαν ίχνη καταστροφών στη μεταβατική εποχή [J.M. Spieser, La christianisation de sanctuaires païens en Grèce, Neue Forschungen in Griechischen Heiligtümern, Tübingen 1976, 309 κ.ε.] Όσον αφορά στα αγάλματα τα μεν μεταλλικά τα έλιωναν για χρήμα, τα δε μαρμάρινα για πρώτης τάξεως ασβέστη. [Βρέθηκε τέτοια κάμινος στην Όλυνθο Χαλκιδικής] Το ίδιο συνέβη με τους ναούς, σώθηκαν όσοι λειτουργούσαν ως χριστιανικοί. H περιουσία των ναών, βέβαια, περνούσε στους νέους ιδιοκτήτες [Βλ. Λιβάνιος, Υπέρ των ελληνικών Ιερών, 11-12, 21]. Μην βλέπουμε πάντοτε ιδεολογία, όταν υπάρχουν ανάγκες και συμφέροντα στη ζωή.  Όσα δε όντως άσχημα περιγράφει ο Λιβάνιος, αθροιστικώς δεν αποτελούν παρά λαϊκισμό, στον οποίο η τοπική εξουσία, δυστυχώς, έκλεινε τα μάτια. Αν μείνουν κάποιες περιπτώσεις με καταστροφές ιδίως αγαλμάτων, δεν μπορεί να κριθούν αυστηρά κάποιοι πονεμένοι από διωγμούς. Μετά, ένα ποσοστό ανθρώπων, ασχέτως τι θεό πιστεύουν, είναι φανατικοί. Άλλοι ήταν νεοφώτιστοι βάρβαροι, όπως οι Γότθοι του Αλάριχου που κατέστρεψαν διάφορα μεγάλα Ιερά της Ελλάδας (396). Τέτοιες καταστροφές δεν έγιναν από τους έχοντες ελληνική παιδεία και παράδοση, τους ελληνικής καταγωγής. Η ρωμαϊκή εξουσία ήταν που υπερέβαλε και μάλιστα στην Ανατολή.

Τελικά όμως επικράτησε η ελληνική τάση που ήταν εκ παραδόσεως εικονιστική. Μάλιστα συστήθηκε το 420 (=[300ή Ολυμπιάδα!] στην Κων/πολη, απέναντι από τον Ιππόδρομο μία μουσειακή συλλογή αγαλμάτων θεών με πρώτον τον Δία της Ολυμπίας. Ιδρυτής ο Λαύσος, ο φιλομόναχος πραιπόσιτος (σαν πρωθυπουργός) του Θεοδοσίου Β΄. Ήταν μια Αναστήλωση των αγαλμάτινων θεών, αλλά τώρα τους τιμούσαν απλώς ως ήρωες που με τον λόγο που εξέφραζαν συνέδραμαν στη διοίκηση του κόσμου! Τη συλλογή κατέστρεψαν το 474 επαναστάτες Ανατολικοί, μονοφυσίτες! Τόσο καταλάβαιναν… [Βλ. Στ.Γουλούλης, Συλλογή του Λαύσου, Βυζαντινά 24 (2004), στο: Academia.edu+gouloulis]

Οι δύο τέχνες, αρχαιοελληνική και βυζαντινή, βλέποντας το θείον αντίστροφα, κατέληξαν στην εικαστική ανάγνωση. Οι Αρχαίοι φαντάσθηκαν τη θεότητα μέσω του ανθρώπου, οι Χριστιανοί, μέσω του Ιησού Χριστού, Θεανθρώπου.

ENTYΠΗ LARISSANET

Διαβάστε επίσης: