Αρχική » Απόψεις » Πάνος Κ. » Νίκανδρος – Κολοφών. Του Κώστα Πάνου

Νίκανδρος – Κολοφών. Του Κώστα Πάνου

Νίκανδρος – Κολοφών. Του Κώστα Πάνου

α. Ο διδακτικός ποιητής των ελληνιστικών χρόνων Νίκανδρος

Ο ποιητής αυτός του 2ου αιώνα π.Χ. έχει τελείως αβέβαιες τις χρονολογίες της ζωής του (παρόλα τα στοιχεία, που μας παρέχουν, το βυζαντινό Λεξικό της Σούδας αλλά και ένας «Βίος» του, στα σωζόμενα αρχαία σχόλια στα περιθώρια των έργων του). Μάλλον ήταν εγγονός ενός άλλου ποιητή με το ίδιο όνομα (3ος αιών π.Χ.), που τον γνωρίζουμε από μία αρχαίαν επιγραφή των Δελφών, σύμφωνα μ΄ αυτήν, αποδίδονται τιμές στον ποιητή Νίκανδρο. Ο –νεώτερος- Νίκανδρος, που μας απασχολεί εδώ, μάλλον κατείχε ένα ιερατικό αξίωμα στο ναό – Μαντείον του Απόλλωνος στην αρχαία πόλη Κλάρο, της δυτικής Μ .Ασίας. Μας έχουν παραδοθεί 2 σημαντικά διδακτικά ποιήματα, σε στίχους δακτυλικούς εξαμέτρους, όπως τα ομηρικά ποιήματα, με το όνομα του Νικάνδρου: α) ένα για τα φάρμακα, εναντίον των δηγμάτων (=δαγκωμάτων δηλητηριωδών ζώων), τα περίφημα «Θηριακά», σε 958 στίχους, συνολικά, και β) ένα για τα φάρμακα-«αντίδοτα», τα οποία είναι χρήσιμα σε όλων των ειδών τις δηλητηριάσεις, -λ.χ. από τρόφιμα, νερά, ποτά, κλπ.-, τα «Αλεξιφάρμακα», σε 630 στίχους, συνολικά. (Σ΄ αυτό το όχι και τόσο «οικείο» θέμα, ο Νίκανδρος είχε την ικανοποιητική ενημέρωση διαμέσου των συγγραμμάτων του ειδικού σε θέματα δηλητηριάσεων Απολλοδώρου από την Αλεξάνδρεια!). Ο Νίκανδρος, είναι ολοφάνερο, ότι δεν επεδίωκε να εμφανιστεί ως «ειδικός» σ΄ αυτά τα θέματα ή αρμόδιος. Αντίθετα, ακολουθώντας την κατάλληλη γλώσσα και το κατάλληλο ύφος, ήθελε να κοσμήσει την ποιητική παράδοση των «διδακτικών» έργων, ακολουθώντας τον λογοτεχνικό συρμό της ελληνιστικής εποχής, με θέματα πού βρισκόντουσαν έξω από τα καθιερωμένα, λ.χ. μυθολογικά ή ηρωικά πρότυπα, έρωτες θεών, κλπ. (Ο Νίκανδρος, επιθυμούσε να προκαλέσει την προσοχή του τότε μορφωμένου κόσμου!) Τα πολυάριθμα -σωζόμενα- αρχαία σχόλια μας μαρτυρούν ότι ο ποιητής μας, τον σκοπό του, τον πέτυχε, πάντως…

Το αποτέλεσμα, βέβαια, δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως αληθινή ποίηση, παρόλο το μεγάλο κόπο του Νικάνδρου για ρητορικήν επεξεργασία του κειμένου και ποιητικό καλλωπισμό του υλικού του. (Ούτε επιστημονικές πραγματείες έχουμε ούτε και ποιήματα, όπως συνήθως, τα γνωρίζουμε!) Μεταξύ των έργων του Νικάνδρου, πού χάθηκαν, για μας είναι τα «Ετεροιούμενα» (σε 5 βιβλία), δηλαδή «Μεταμορφώσεις», που σώζονται, σε νέα μορφή τους, όμως, ως επιτομή, στον Αντωνίνο Λιβεράλι (AntoninusLiberalis). Οι μεταγενέστερες (και θαυμάσιες!) »Μεταμορφώσεις» του λατίνου ποιητή Οβιδίου (P. OridiusNaso) δείχνουν τη μεγάλη έκταση που έλαβε το ποίημα, αυτό, του Νικάνδρου! (Ωστόσο, παρόλη την προσπάθειά του να συνδέσει, με λογικούς συνειρμούς, επιμέρους ιστορίες μεταμορφώσεων, σε μία, υπό μορφήν καταλόγου, κατά το πρότυπο του διδακτικού ποιητή Ησιόδου, ο Νίκανδρος, και σ΄ αυτό το εγχείρημα, πρέπει να έμεινε ξερός αφηγητής –παρά πρωτότυπος δημιουργός!)

Αποσπάσματα από άλλο ποίημά του, τα «Γεωργικά», μας διασώζει ο πολύς Αθηναίος ο Ναυκρατίτης (βοτανικές πληροφορίες, με θέμα την κηπουρική). Έγραψε, επίσης, και τα «Μελισσουργικά». (Έργο που επαινέθηκε από τον μεγάλο ρήτορα των ρωμαίων Κικέρωνα). Τα «Προγνωστικά» του Νικάνδρου βασιζόταν στο έργο «Προγνωστικόν» του μεγάλου ιατρού Ιπποκράτη. [Άλλα έργα του: «Αιτωλικά», «Θηβαϊκά», «Σικελικά», «Οιταϊκά», «Κολοφωνιακά» (ενν. έπη, για την πατρίδα του, την ιδιαίτερη, την Κολοφώνα της Μ. Ασίας!) ακόμη, «Ιάσεων Συναγωγή», Οφιακά» (για τα ερπετά και φίδια!) κλπ.]. Επιγράμματα, λίγα, του Νικάνδρου σώζονται, στην παλατινήν (ή ελληνικήν) Ανθολογία.

Με το συνολικό έργο του ο Νίκανδρος, την εξαιρετικά επεξεργασμένη γλώσσα του και το ιδιότυπο ύφος κίνησε, σε δημιουργική μίμηση, πολλούς ρωμαίους ποιητές, που ξεπέρασαν, κατά πολύ, το πρότυπό τους: Βιργίλιος, Οβόδιος, AemiliusMacer. (Διασκευές, σε πεζό λόγο, έκανε, στα ελληνικά, ο Ευτέκνιος: «Παραφράσεις εις τα του Νικάνδρου»)

Β. Η πόλη της Ιωνίας Κολοφών

Η πόλη αυτή ιδρύθηκε από τους Ίωνες, κατά τον 11ο αιώνα π.Χ. Πριν από τους Ίωνες την περιοχή κατείχαν οι Κάρες. Οι ίδιοι οι Κολοφώνιοι πίστευαν ότι η πόλη ιδρύθηκε από τον Ράκιο, ο οποίος απώθησε τους παλιούς εποίκους, ενώ νυμφεύθηκε και την Μαντώ, κόρη του μάντη Τειρεσία (Παυσανίας, 7, 3, 1-3). Ο Ράκιος έφθασε εδώ μαζί με Καδμείους και φυγάδες από την Πύλο. Ως πρώτοι βασιλείς της ιωνικής περιόδου αναφέρονται οι Πρόμηθος και Δαμασίχθων, υιοί του Αθηναίου βασιλιά Κόδρου. (Αργότερα, ο Πρόμηθος εφόνευσε τον αδελφό του, κατέφυγε στη Νάξο και η βασιλεία καταργήθηκε). Μετά επικράτησε το ολιγαρχικό πολίτευμα. Οι φυγάδες -πολιτικοί εξόριστοι- των συγκρούσεων των πολιτειακών της Κολοφώνος κατέφυγαν, αργότερα, στη Σμύρνη, όπου ο αιολικός- αρχικά χαρακτήρας της πόλης μετατράπηκε σε ιωνικό. (Ηρόδοτος 1, 150).

Στα χρόνια της αρχαϊκής εποχής (και γύρω στον β’ ελληνικόν αποικισμό), η Κολοφών υπήρξε πολύ πλούσια πόλη, ιδιαίτερα κατά τους αιώνες 8ο και 7ο π.Χ. Ο πλούτος της πόλης οφειλόταν στη γονιμότητα του εδάφους της ενδοχώρας της αλλά και στο θαλάσσιο εμπόριο. Η Κολοφών φημιζόταν μάλιστα, για τα ωραία της άλογα αλλά και για τους ικανότατους ναυτικούς-εμπόρους, πολίτες της. Όμως, όπως γράφουν τα 2 έξοχα πνευματικά τέκνα της, ο Μίμνερμος (λυρικός ποιητής) και ο Ξενοφάνης («φυσικός»-προσωκρατικός φιλόσοφος), η επιρρέπεια, στην εύκολη και πολυτελή ζωή των Κολοφωνίων μόνον με το αντίστοιχο παράδειγμα των Συβαριτών, της Κάτω Ιταλίας, μπορούσε να συγκριθεί! (Στράβων, «Γεωργικά», 14, 1, 24-28).

Κατά το μέσο του 7ου αι. π.Χ. η Κολοφών –όπως και οι άλλες ιωνικές πόλεις της Μ. Ασίας δέχθηκε τις ισχυρές πιέσεις από το ακμάζον βασίλειον της Λυδίας (μ΄ επικεφαλής, αρχικά, τον Γύγη και κατόπιν τον Αλυάττη, ο οποίος και έκαμψε την αντίσταση των Κολοφωνίων, υποτάσσοντας την πόλη τους…)

Κατά τον 6ο αι. π.Χ. τους Λυδούς διαδέχθηκαν οι Πέρσες. Τότε η Κολοφών οδηγήθηκε σε παρακμή. Οι κάτοικοί της, κατά πλειοψηφίαν, αποίκησαν το παραθαλάσσιο Νότιον (απέναντι από την Σάμο), κοντά στο ονομαστό Μαντείον της Κλάρου, προς τιμήν του Απόλλωνος. Ο Θουκυδίδης, μάλιστα, ονομάζει στο έργο του «Ιστορία» την Κολοφώνα «άνω πόλιν» και την νέα μετεγκατάσταση «Νότιον το Κολοφωνικόν» (3, 34). Η Κολοφών, μετά την Ιωνικήν Επανάσταση (499 π.Χ.) ακολούθησε, πάλι, την μοίρα όλων των Ιωνικών πόλεων (υποταγή στους Πέρσες, αντεκδικήσεις και λεηλασίες, κλπ.)

Το 334 π.Χ. ο Μ. Αλέξανδρος χάρισε στην αρχαία ελληνική πόλη την ανεξαρτησία της. Ο Λυσίμαχος (της Θράκης), το 290 π.Χ., ανάγκασε πολλούς Κολοφωνίους να πυκνώσουν τον πληθυσμό της νέας πόλης της Εφέσου. Το 281 π.Χ., όμως, όταν ο Λυσίμαχος φονεύθηκε σε κάποια μάχη με αντίπαλο άλλον «Διάδοχο», οι Κολοφώνιοι επέστρεψαν στην παλιά κοιτίδα τους! (Τότε, όμως, η πόλη είχε συρρικνωθεί πληθυσμιακά, οικονομικά και πολιτικά. Είχε παρακμάσει, προς όφελος του παραθαλάσσιου Νοτίου, το οποίον ονομάστηκε, πια, «Νέα Κολοφών»). Η πόλη της Ιωνίας υπήχθη κατά τον 2ο αι. π.Χ. στη δικαιοδοσία του βασιλέως της Περγάμου (=των Ατταλιδών). Γύρω στο 133 π.Χ. πέρασε στον έλεγχο των Ρωμαίων. (Το μόνο, το οποίο θύμιζε την αίγλη των αρχαϊκών χρόνων, προκειμένου για την Κολοφώνα, ήταν το παλιό Μαντείον του Απόλλωνος στην γειτονική Κλάρο, το οποίον άκμαζε, ακόμη!) Οι ανασκαφές που έλαβαν χώρα στην περιοχή της Κολοφώνος απεκάλυψαν ερείπια –κυρίως ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Η πόλη ήταν χτισμένη πάνω σε 3 λόφους με τείχη τριγωνικού σχήματος, ενισχυμένα με 12 ισχυρούς ημικυκλικούς πύργους. Ανασκάφηκαν δρόμοι, οικίες, στοές ελληνιστικές, πολλά καταστήματα, ιερόν της Δήμητρος, Μητρώον (προς τιμήν της μητέρας-θεάς Ανταίας!), ρωμαϊκά λουτρά, κλπ.

 

 

Επιστροφή επάνω