Αρχική » Απόψεις » Πάνος Κ. » Καλλισθένης – Όλυνθος. Του Κώστα Πάνου

Καλλισθένης – Όλυνθος. Του Κώστα Πάνου

Καλλισθένης – Όλυνθος. Του Κώστα Πάνου

ΚΑΛΛΙΣΘΕΝΗΣ – ΟΛΥΝΘΟΣ

α. Ο ιστορικός κα συγγραφέας Καλλισθένης

Ο ιστορικός αυτός άκμασε κατά τον 4ον αιώνα π.Χ. , γύρω στα μετακλασσικά χρόνια. Γεννήθηκε στη Μακεδονία, 370 π.Χ. Ήταν συγγενής του μεγάλου φιλοσόφου Αριστοτέλη, διδασκάλου του Μεγάλου Αλεξάνδρου (και άλλων ευγενών νέων της Μακεδονικής Αυλής). Ως μικρανεψιός του Αριστοτέλη, συνεργάστηκε μαζί του στη συγγραφή ενός καταλόγου των νικητών στα Πύθια (τους πυθικούς αγώνες, κάθε 4 χρόνια στους Δελφούς). Αργότερα, ακολούθησε τον μεγάλο φιλόσοφο στην πόλη της Τρωάδος Άσσον, όπου έμεινε, για λίγο μαζί του στην εκεί φιλοσοφική σχολή που είχε ιδρύσει ο Ερμείας, ο φωτισμένος τύραννος του Αταρνέα. Στη συνέχεια, ως ιστοριογράφος της Μακεδονικής Αυλής, συνόδευσε, ακολουθώντας πιστά, τον νεαρό βασιλιά Μ. Αλέξανδρο, στην μακρινήν εκστρατεία του στην Ασία και την Ανατολή. (Κατά μίαν, αρκετά διαδεδομένη, αρχαία παράδοση, κάποιο έργο που έγραψε, αργότερα, ο Καλλισθένης, δυσαρέστησε τον Μ. Αλέξανδρο, λόγω της αυστηρής κριτικής και των αρνητικών τοποθετήσεων, που περιείχε. Τότε, ο ιστορικός μας, έπεσε σε δυσμένεια, φυλακίστηκε, βασανίστηκε, και, τελικά, εκτελέστηκε το 327 π.Χ.!)

Ο ανιψιός του Αριστοτέλη, ο Θεόφραστος, από τη Λέσβο, αφιέρωσε ένα του έργο στη μνήμη του Καλλισθένη… Ανάμεσα στα μικρότερα έργα του Καλλισθένη συγκαταλέγονται: ένα εγκώμιο για τον φιλόσοφο-ηγεμόνα του Αταρνέα και της Άσσου, του Ερμεία, που βρήκε μαρτυρικό θάνατο από τους Πέρσες` ακόμη, ένας γεωγραφικός-ιστορικός «περίπλους» (προφανώς είχε σχέση με την εκστρατείαν του Αλεξάνδρου!) Τέλος, μία συλλογή αποφθεγμάτων. Τα κύρια έργα του Καλλισθένη ήσαν τα 10 βιβλία ελληνικής ιστορίας, από το 386–356 π.Χ., με τίτλο «Ελληνικά». Το έργο αυτό τίμησε, ιδιαίτερα, ο Έφορος ο Κυμαίος και το χρησιμοποίησε. Εδώ, προσαρτήθηκε μία ξεχωριστή εξιστόρηση του «Ιερού (ή Φωκικού) Πολέμου», 356-346 π.Χ.

Σημαντικό έργο ήταν και η πρώτη ιστορία, πού γράφηκε για τον Μ. Αλέξανδρο` (τίτλος: «Αλεξάνδρου Πράξεις». Περιελάμβανε τα γεγονότα της εκστρατείας, τουλάχιστον ως το 331 π.Χ.). Ο ίδιος ο Καλλισθένης θεωρούσε τον εαυτό του κάτι σαν τον Όμηρο και το πρότυπό του – νεαρό βασιλιά Αλέξανδρο- κάτι σαν τον Αχιλλέα! Τιμούσε, τον Αλέξανδρο, ως γιο του Δία και αρχιστράτηγο όλων των Ελλήνων. Μάλιστα, φαινόταν, ότι για την ακατάλυτη τιμή και δόξα, του νεαρού Μακεδόνα στρατηλάτη, έγραψε το έργο του αυτό. (Κατά το πρότυπο της Περιπατητικής Σχολής, του Αριστοτέλη, το έργο αυτό του Καλλισθένη, ήταν γεμάτο παρεμβάσεις και εξηγητικά σχόλια` περιείχε πληροφορίες από όλους τους τομείς της γνώσης –γεωγραφία, φυσιογνωσία, ζωολογία, βοτανική, ακόμη και φιλολογία). Ο Καλλισθένης είχε ποικίλα βιώματα, κατά τη διάρκεια της περιπετειώδους εκστρατείας και πλούσιες «αφορμές» για συγγραφή. Κόσμησε τους ήρωές του –Μακεδόνες εταίρους και στρατιώτες, τον ίδιον τον Αλέξανδρο- με θαυμαστά χαρακτηριστικά. Αυτό ήταν και η κύρια αιτία ώστε να χρησιμοποιηθεί το όνομα του Καλλισθένη για τις (μεταγενέστερες) αρχαίες και βυζαντινές εκδοχές του φανταστικού «Μυθιστορήματος (ή μυθιστορίας) του Αλεξάνδρου! (μετέπειτα, στην τουρκοκρατία= της «Φυλλάδας του Μεγαλέξανδρου»!)

Πάντως, παρ’ όλα αυτά, είναι αμφίβολο αν ο Καλλισθένης, ως ιστορικός, μπορεί να ενταχθεί στο ρεύμα της «τραγικής ιστοριογραφίας». Με ρητορικά μέσα, είμαστε βέβαιοι ότι διαμόρφωσε, την ιστορική μορφή του Αλεξάνδρου, ως εξέχουσας πολιτικοστρατιωτικής προσωπικότητας… (Το ψευδό-Καλλισθένειο «Μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου» σώζεται σε αρκετές παραλλαγές των πρώτων χριστιανικών και μέσων και ύστερων βυζαντινών χρόνων και βρίθει υπερφυσικών δράσεων, τερατολογιών, υπερανθρώπινων κατορθωμάτων, κάθε είδους φανταστικών και εξωπραγματικών διηγήσεων –και φυσικά, πολλών ιστορικών ανακριβειών- κλπ.)

Βιβλιογραφία: «FragmentaHistoryGraecorum” λήμμα «Καλλισθένης», ed. Leipzig – Berlin.

β. Η μακεδονική πόλη Όλυνθος

Σημαντική ελληνική πόλη, με το αρχαιότερο και καλύτερο δείγμα ιπποδαμείου συστήματος, από τις ελάχιστες που ανασκάφηκαν πλήρως (και έχουν δημοσιευθεί τα ανασκαφικά τους πορίσματα!) Είναι χτισμένη στον μυχό του κόλπου της Κασσάνδρας, στην Χαλκιδική. (Το όνομά της είναι προελληνικό: ο Όλυνθος ήταν γιός του ημίθεου Ηρακλή και της νύμφης-λίμνης Βόλβης!)

Η περιοχή κατοικήθηκε από τα προϊστορικά, ακόμη, χρόνια. Μνημονεύεται από τους ιστορικούς Ηρόδοτο (8,127), Θουκυδίδη (2,99), τον Αθήναιο (8,11Ε), τον Στέφανο Βυζάντιο (1,327), κ.α. Κατά το 650 π.Χ. στην Όλυνθο εγκαταστάθηκαν Βοτττιείς (ελληνοθρακικό φύλο). Το 479 π.Χ. οι Πέρσες, μετά την ήττα στη Σαλαμίνα, επέστρεφαν στην πατρίδα τους και πολιόρκησαν την Όλυνθο και την Ποτείδαια. Η Όλυνθος, δυστυχώς, κυριεύθηκε και οι κάτοικοί της πωλήθηκαν ως δούλοι. Ο Πέρσης σατράπης Αρτάβαζος παρέδωσε την πόλη στον Κριτόβουλο, από την Τορώνη. Η Όλυνθος μετατράπηκε σε πόλη αποικία της Χαλκιδικής (και, από εδώ, όλη η χερσόνησος μετονομάστηκε σε Χαλκιδική!)

Από το 454-432 η Όλυνθος πληρώνει ετήσιο φόρο, 2 τάλαντα, για τη συμμετοχή της στην Α’ Αθηναϊκή Συμμαχία. (Το 432 π.Χ., όμως, λίγο πριν αρχίσει ο Πελοποννησιακός πόλεμος, με την υποκίνηση του Μακεδόνα βασιλιά Περδίκκα, οι Ολύνθιοι με τους κατοίκους της Χαλκιδικής (Χαλκιδείς, Βοττιείς και Ποτειδαείς), αποτέλεσαν ένα «κοινόν» -πιθανόν για να αντιταχθούν στους Αθηναίους!)

Καθ’ όλη τη διάρκεια του φοβερού Πελοποννησιακού πολέμου, η Όλυνθος κατάφερε να μείνει αυτόνομη και καταφύγιον για κατοίκους πόλεων που ή πολιορκούνταν ή είχαν στασιάσει, κατά των Αθηναίων (λ.χ. Μένδη, Ποτείδαια), κατά τον Θουκυδίδη (2,70 και 4,123). Το 423 π.Χ., μαζί με 5 άλλες πόλεις, που αποστάτησαν, από την Αθηναϊκή Συμμαχία, η Όλυνθος, έγινε πρωτεύουσα μιας ιδιότυπης ομοσπονδίας, με δικά της νομίσματα και μεγάλη ακμή. (Τα αρχαιολογικά δεδομένα μαρτυρούν για μεγάλη αύξηση του πληθυσμού και ευημερία της πόλης!)

Κατά τον 4ον αιώνα π.Χ., η ομοσπονδία της Ολύνθου περιελάμβανε 32 πόλεις, συμμαχία με το Μακεδονικό βασίλειο –από το 389 π.Χ. και μεγάλη δύναμη, ώστε, κάποτε, να καταλάβει και την Πέλλα και τις γύρω περιοχές! Οι πόλεις Άκανθος, όμως, και Απολλωνία, πού πιέζονταν για να εισχωρήσουν στην ομοσπονδία κάλεσαν τους Σπαρτιάτες, για βοήθειά τους. Η Όλυνθος άντεξε την πολιορκία για 3 χρόνια! (Και οι δύο πλευρές είχαν τρομερές απώλειες, αλλά η πόλη λύγισε από την πείνα – Ξενοφών, Ελληνικά», 5,2,11). Η ομοσπονδία διαλύθηκε, αλλά, μετά την πτώση της δύναμης της Σπάρτης, 20 χρόνια αργότερα, η Όλυνθος επανέκαμψε. Μετά το 359 π.Χ., οπότε έγινε βασιλιάς ο Μακεδόνας Φίλιππος ο Β΄, η Όλυνθος ανέπτυξε φιλικές, αρχικά σχέσεις με τους Μακεδόνες. Λίγο αργότερα, έγινε προσπάθεια προσεταιρισμού των Αθηναίων, ως παλαιών συμμάχων τους. Ο Φίλιππος, όμως, τους παραχώρησε (=στους Ολυνθίους) την Ποτείδαια και τον Ανθαμούντα. Οι Ολύνθιοι, μυστικά, συνέχισαν τις συνεννοήσεις με την Αθήνα, η οποία, όμως, δεν ενεπλάκη, εγκαίρως, παρότι ο ρήτορας και πολιτικός Δημοσθένης εκφωνούσε, στην Αθήνα τους πύρινους «Φιλιππικούς και Ολυνθιακούς» του λόγους!

Όταν ο Φίλιππος ένιωσε ισχυρός, με την υποταγή πολλών πόλεων της Χαλκιδικής, όπως της Τορώνης αλλά και του επινείου (=λιμανιού) της Ολύνθου, της Μηκύβερνας, ζήτησε την παράδοση της Ολύνθου. Όταν, οι Αθηναίοι, έστειλαν, επιτέλους βοήθεια (2.000 οπλίτες και 300 ιππείς, υπό τον στρατηγόν Χάρητα) ήταν, πλέον πολύ αργά: η ισχυρή φιλομακεδονική πτέρυγα της Ολύνθου παρέδωσε την πόλη και, το ιππικό της, αυτομόλησε, κατά τη διάρκεια της μάχης!

Τον Αύγουστο του 348 π.Χ. η Όλυνθος ισοπεδώθηκε, κυριολεκτικά: οι κάτοικοι θανατώθηκαν ή πωλήθηκαν, ως δούλοι, οι γαίες της μοιράστηκαν στους Μακεδόνες, ουδέποτε επετράπη νέα επανίδρυση της πόλης…

Η Αμερικανική Σχολή Κλασσικών Σπουδών υπό τη διεύθυνση του D. M. Robinson, δημοσίευσε σε 14 τόμους (!) τα αποτελέσματα των ανασκαφών (1928-1938). Έλληνες αρχαιολόγοι συνέχισαν αργότερα… Βρέθηκαν η Αγορά, καταστήματα, οικίες (ωραιότερη η «έπαυλις της Αγαθής Τύχης», με λαμπρά ψηφιδωτά, και τοιχογραφίες!) Τμήματα των τειχών σώζονται, επίσης. Θαυμάσια ρυμοτομία ρύθμιζε την κυκλοφορία, στην πόλη των 15.000 κατοίκων. Πήλινα ειδώλια, μαρμάρινα αγάλματα, άφθονες ελληνικές επιγραφές, πολλά νομίσματα –υψηλής τέχνης- και θαυμάσια ερυθρόμορφα αγγεία συμπληρώνουν τον αμητό από τα πλουσιότατα κινητά ευρήματα της ένδοξης Ολύνθου…

Βιβλιογραφία: λήμμα «Όλυνθος» στην εγκυκλοπαίδεια: «Πάπυρος- Λαρούς».

 

Επιστροφή επάνω